ایمنی ساختمان

چرا ما در اینجا از واژه ایمن سازی استفاده می‌کنیم؟ آیا مقاوم سازی بهتر است؟ چه تفاوتهایی دارند؟

«مقاوم سازی» به معنی بیشتر کردن مقاومت تمام و یا قسمتی از ساختمان است به این مفهوم که بتواند نیروهای بیشتری را تحمل کند و اگر به زبان خودمانی بگوییم، بتواند در برابر زلزله‌های بزرگتری فرو نریزد!


ایمنی ساختمان در برابر لزله

ایمن سازی یا مقاوم سازی:

چرا ما در اینجا از واژه ایمن سازی استفاده می‌کنیم؟ آیا مقاوم سازی بهتر است؟ چه تفاوتهایی دارند؟

«مقاوم سازی» به معنی بیشتر کردن مقاومت تمام و یا قسمتی از ساختمان است به این مفهوم که بتواند نیروهای بیشتری را تحمل کند و اگر به زبان خودمانی بگوییم، بتواند در برابر زلزله‌های بزرگتری فرو نریزد!

«ایمن‌سازی»به معنای این است که اقداماتی در حین ساخت و یا بعد از ساخت و در حین بهره‌برداری و استفاده از ساختمان انجام دهیم که محیط ساختمان در حین زلزله دارای ایمنی حداکثر(ایمنی جانی برای ساکنان) باشد. در ایمن‌سازی ما مستقیماً با ‌اینکه چه بلایی سر ساختمان می‌آید کاری نداریم. این ساکنین هستند که برای ما مهم هستند. ممکن است اقداماتی که انجام می‌دهیم هیچ ربطی هم به اسکلت ساختمان نداشته باشد.

چه بسیار ساختمانهای مقاومی که هیچ‌گونه ایمنی در حین زلزله برای ساکنان ندارد و چه بسیار ساختمانهایی که در عین مقاومت کم ایمنی کافی برای جان ساکنین را دارند.

نکته: پس از این به بعد آگاهانه از واژه«ایمن‌سازی»و«مقاوم‌سازی» استفاده می‌کنیم.

ایمن‌سازی:

بسیاری از مردم بر این باورند که فقط تیر و ستون و دیوار و سقف هستند که می‌توانند بهنگام زلزله و تخریب محل سکونت و کار، آسیب رسان باشند در حالی است که باید توجه داشته باشم که فرو افتادن یک کمد، کتابخانه و… و نیز می‌توانند به نوبه خود خطرناک و حتی مرگ‌آور باشد شیشه‌های ساختمانها در صوت وقوع زلزله، بدلیل تغییر شکل قاب آنها  می‌کشند و همچون گیوتینی بر سر افراد(چه در داخل و چه در خارج محل)فرو می ریزد ایمن‌سازی شامل طیف وسیعی از فعالیتهایی است که منجر به ایمن شدن محل می‌گردد، و این طیف وسیع از ایمن سازی اشیاء و  دکوراسیون گرفته تا مقاوم سازی تیر و ستون را شامل می‌شود.

آیا ایمن‌سازی موثر است:

اگر با مفهوم ایمن سازی آشنا شده باشید، حتماً خودتان پاسخ این سؤال را داده‌اید آری ایمن‌سازی در هر سطحی و درهر مرحله‌ای قابل انجام ،مفید و بلکه لازم است.

در مرحله طراحی، در مرحله ساخت و نگران نباشید در مرحله بهره‌برداری یعنی زمانی که دیگر کار ساخت و ساز تمام شده و دکوراسیون داخل را هم چیده‌اید هم می‌توان ایمن سازی کرد و بلکه بیشتر هدف ما نیز همین مرحله می‌باشد.

بسیاری از موارد در زلزله‌های گذشته مخصوصاً در زلزله‌هایی که در ایران اتفاق افتاده است مشاهده شده است که افراد با رعایت مسایل بسیار ساده و پیش پا افتاده که به نظر افراد(قبل از زلزله)مسائل خنده داری به نظر می‌رسیده اند، زنده مانده‌اند. چه بسیاری مواردی مشاهده شده که علی‌رغم مقاومت ساختمان و عدم آسیب‌ جدی به آن، افراد داخل آن از بین رفته و یا جراحات سختی برداشته اند، به دلیل عدم رعایت مسایل ایمنی سازی ساختمان و محل زندگی و یا کار خود.پس در هر کجا با هر نوع مصالح سازه‌ای و نوع سازه(بتنی،فولادی،خشتی.گلی،طاق ضربی،و….)نکات ایمنی سازی را انجام دهید.

نکته مهم: نکات و مسایل ایمنی را باید دقیق اجرا کنیم و آنقدر تکرار کنیم تا برای انجام دادن آنها نیاز به فکر کردن نداشته باشیم

هدف آیین‌نامه مقاوم سازی بناها در برابر زلزله:

1)با حفظ ایستایی ساختمان در زلزله شدید،تلفات جانی به حداقل برسد.

2)بناهای  ضروری پس از وقوع زلزله‌های شدید بدون آسیب عمده سازه‌ای قابل استفاده باقی بمانند.

محلهای امن را شناسایی کنیم:

اولین مرحله ازایمن سازی هر مکانی شناسایی وضع موجود است.به این مفهوم که بدانیم درکجا هستیم، وضعیت سازه چگونه است .نقاط ضعف و قوت سازه را شناسایی کنیم و….

واژه‌ها و مفاهیم کلیدی

سازه:

به طور کلی به هر چیزی که توسط بشر ساخته شده و برای تحمل و نگهداری چیز دیگر ساخته شود اطلاق می‌شود در اینجا منظور ما تمام ساختمانهای‌ مسکونی، اداری، تجاری، آموزشی، ورزشی، و…. است که مورد استفاده تعدادی از مردم قرار می‌گردد و در واقع برای بهره برداری انسانها ساخته شده باشد از این به بعد بجای واژه سازه از ساختمان استفاده می‌کنیم.

پی (فنداسیون):

پای ساختمان در روی زمین همانطور که شما برای اسکی کردن به کفش اسکی نیاز دارید، ساختمان برای باقی ماندن نیاز به پی دارد.

دیافراگم:

سیستم افقی یا تقریباً افقی است که نیروهای جانبی را به اجزای مقاوم قائم منتقل می نماید،این سیستم می‌تواند مهار بندهای افقی را نیز شامل شود.

مقاومت:

ظرفیت نهایی یک عضو برای تحمل نیروهای وارده.

اجزای سازه‌ای:

هر ساختمان دارای یک سری قطعات واجزایی است که بارهای اصلی ساختمان راتحمل می‌کنند در اصطلاح عام به آن اسکلت ساختمان هم می گویند دیوارهای اطراف آسانسور تمام ستونهای ساختمان بسیاری از تیرهای ساختمان(می‌توانند فرض کنید تمام تیرهای ساختمان) پی‌ها(فنداسیونها) مهار بندها(بادبندها) جزء اجزای سازه‌ها هستند.

اجزای غیرسازه‌ای:

تمام اجزای دیگر ساختمان مانند مبلمان داخل،نما،کانالها،و تأسیسات،لوله‌ها و دیوارهای داخلی(تیغه‌های)کابینت ها،میز و نیمکت و صندلی ها،روشنایی ها و….

مسکن:

در اینجا منظور ما همان ساختمانی است که در آن افرادی قرار دارند مانند: خانه،مدرسه،اداره،مغازه و…

ایمن‌سازی:

ایجاد محیط امن برای زنده ماندن در هر مسکنی

مقاوم سازی:

افزایش مقاومت مسکن در برابر زلزله،سیل،طوفان و هر مسئله دیگری

بهسازی:

بهبود خواص یک سازه در برابر شرایط مورد نظر

بهسازی لرزه‌ای:

بهبود خواص یک سازه در برابر زلزله و بهبود عملکرد آن در برابر زلزله

ترمیم:

بازگرداندن خواص یک سازه به حالت اول آن بعداز ایجاد خرابی

از خاک چه می‌دانیم:

آیا تا به حال اندیشیده‌اید که محل ساختمان سکونت شما بر چه نوع خاکی بنا شده است؟

آیا تا به حال در مورد اهمیت نوع خاک در پایداری سازه‌ها اندیشیده‌ایم؟

آیا درهنگام ساخت ساختمانها به وضعیت آبهای زیرزمینی و وجود حفره ها وکوره ها یا قناتها درنزدیکی ساختمان خود دقت کرده‌ایم؟

آیا تا به حال ساختمانهایی که درکناره خاکبرداریها بنا شده‌اند نظر کرده‌ایم؟

آیا به چگونگی خاک درمحل شیب کوهها فکر کرده‌ایم؟

سوالات بسیاری از این قبیل در اهمیت تأثیر وضعیت شرایط خاک در استحکام و پایداری ساختمانها چه در وضعیت ایستایی و چه بعد از وقوع زلزله قابل مطرح شدن است.

پس بیایید ابتدا خاک را بهتر بشناسیم.

بطور کلی خاکها از فرسایش سنگها و در دراز مدت تشکیل شده درمحل خود رسوب کرده و انتقال می‌یابند خاکها دارای اندازه ذرات متفاوتی بده و در یک تقسیم بندی بسیار کلی خاکها در طبیعت به صورت خاکهای رسی،سیلتی،ماسه‌ای،شنی و قطعات سنگی تقسیم می شوند.خاکهای سطحی عموماً ترکیبی ازخاکهای فوق و خاکهای نباتی می‌باشند خاکها از لحاظ تراکم ساختمانی به شکل شل،نیمه متراکم و متراکم وجود دارد خاکها علاوه بر تفاوت در ریزدانه و درشتدانه بودن دارای چسبندگی وقفل وبستهای متفاوتی می باشند خاکهای رسی اشباع عموماً دارای چسبندگی قابل توجهی بوده لیکن خاکهای سیلیتی و ماسه‌ای از چسبندگی کمتری برخوردارند.

خاکهای مکناطق مختلف،بدلیل خصوصیات مختلف،دارای استحکام ومقاومت‌های متفاوت هستند و همچنین در اثر بارهای وارده نشست‌های متفاوتی از خود بروز می دهند به طور کلی وجود رطوبت درخاکها باعث کاهش پارامترهای مقاومتی می شوند.

قبل از احداث هر بنا چه ساختمان ساده چند طبقه و چه پلها،سدها،و غیره انجام عملیات شناسایی خاکها(عملیات شناسایی ژئوتکنیکی)امری ضروری است.امروزه مهندسین بیش از پیش به اهمیت شناسایی خاکها قبل از احداث ساختمان برآن پی برده‌اند.

عملیات شناسایی خاکها به دو گروه عملیات شناسایی صحرایی و عملیات آزمایشگاهی تقسیم می‌شوند در عملیات صحرایی عملیات حفاری دستی یاماشینی و نمونه گیری،شناسایی زمین‌شناسی،شناسایی پارامترهای آب و هوایی و همچنین آزمایشهای درجای صحرایی و در آزمایشگاه،آزمایشهای آزمایشگاهی انجام می‌گیرد و در نهایت پس از بررسی ها و مطالعات مقدار مقاومت خاک برای پی‌ها‌ی مختلف ارائه می شود.

این مطالعات در عملیات ساختمان سازی از اهمیت بسزایی برخوردار می‌باشند و با توجه به این مطالعات می‌توان پی و فنداسیون مناسب را با توجه به بارهای وارده تعیین نمود.

پی ها به طور کلی به دو گروه پی‌های سطحی و پی‌های عمیق تقسیم می شوند.

پی‌های سطحی:

همان پی‌های متداول در شهرها هستند که به صورت پی‌تک نواری و گسترده(رادیه) می‌باشند.

پی‌های عمیق:

همان شمعها می‌باشند که در شرایطی که مقاومت خاک‌ برای پیهای سطحی کفایت نمی‌کند از این پی استفاده می‌شود.

این نکته لازم به ذکر است که تعیین نوع پی هم به نوع سازه و هم به مقاومت خاک بستگی دارد بنابراین ممکن است بری دو ساختمان کاملاً مشابه در دو محل خاکی متفاوت پی های متفاوت پیشنهاد شود.

نکته ایمنی:

1)باید بیاموزیم که در انتخاب منطقه محل احداث ساختمان از مجاورت باگسلها اجتناب ورزیم و به نقشه‌های پهنه‌بندی توجه نماییم.

2)پیش از ساخت سازه‌ها به مسئله خاک آن توجه کنیم سازه  خود را بر هر خاکی ننهیم،قبل از ساخت سازه ها دردامنه شیبها با متخصص آن مشاورت کنیم و بدانیم هر قدر سازه‌ ما محکم باشد اگر بر خاکی ضعیف بنا شود در آینده با مشکل مواجه خواهد شد.


ملاحظات ژئوتکنیکی:

به طور کلی باید از احداث ساختمان در مجاورت گسلهای فعال و محل‌هایی که احتمال به وجود آمدن شکستگی در سطح زمین هنگام زلزله وجود دارد اجتناب شود. در مواردی که احداث ساختمان در چنین محلهایی اجتناب ناپذیر باشد، باید علاوه بر رعایت ضوابط این بخش مطالعات و تمهیدات خاصی برای آنها اتخاذ شود.

در زمینهایی که ممکن است در اثر زلزله ناپایداری ژئوتکنیکی نظیر روانگرایی در خاکهای ماسه‌ای سست و نشست زیاد و زمین لغزش یا پدیده‌های مشابه ایجاد گردد و با در  زمینهای متشکل ازخاک رس حساس باید امکان ساخت وشرایط لازم برای احداث بنا با استفاده از مطالعات صحرایی و آزمایشگاهی ویژه مطالعه و بررسی شود.

درموارد زیر توصیه اکید می‌شود به مساله روانگریی توجه خاص مبذول گردد:

1)زمین هایی که سابقه روانگری دارند.

2)زمینهایی که از نوع خاک ماسه‌ای نامتراکم اعم از تمیز،لای‌دار،شن‌دار بوده و تراز سطح آب زیرزمینی نسبت به سطح زمین کمتر از حدود 10متر باشد.

برای احداث ساختمان در دامنه  و با پای شیب طبیعی خاکبرداریها باید با تمهیدات لازم برای پایدار سازی همراه باشد هرگونه بار گذاری از جمله خاکبرداری برروی دامنه و یا در نواحی فوقانی شیب‌ نیز باید همراه با تمهیدات لازم برای تأمین پایداری کلی باشد.

گروه‌بندی ساختمانها برحسب اهمیت:

1)ساختمان ها با اهمیت زیاد که خود شامل چهاردسته اند.

الف)بناهای ضروری

ب)ساختمان‌هایی که خرابی آنان باعث تلفات جانی بسیار شوند مثل مدارس، مساجد، سینماها، فروشگاههای بزرگ و…

پ)ساختمان هایی که خرابی آنان باعث از دست رفتن ثروت ملی شوند مانند موزه‌ها،کتابخانه ها و….

ت)ساختمانها یا تأسیساتی که خرابی آنان باعث آلودگی محیط زیست و یا آتش سوزی وسیع می شوند مانند پالایشگاه‌ها، انبارهای سوخت.

2)ساختمان‌ها با اهمیت متوسط

در این گروه ساختمان هایی قرار دارند که خرابی آنها تلفات  وخسارات قابل توجهی به وجود می‌آورند مانند ساختمانهای مسکونی و اداری و تجاری و هتل ها

3)ساختمان های بااهمیت کم که شامل دو دسته‌اند.

الف)ساختمانهایی که خسارت نسبتاً کمی از خرابی آنها حادث می‌شوند واحتمال بروز تلفات در آنها بسیار کم است.

ب)ساختمانهای موقت که مدت بهره‌برداری از آنها کمتر از 2 سال است.

توصیه‌های طراحی و اجرایی(معماری و سازه):

رعایت موارد زیر در طراحی ساختمان‌ها واجرای آن توصیه می شود.

1)پلان ساختمان به شکل ساده و متقارن در دو امتداد عمود برهم و بدون پیش‌آمدگی و پس رفتگی زیاد باشد و از ایجاد نامتقارن در ارتفاع ساختمان نیز احراز شود.

2)عناصری که بارهای قائم را تحمل می‌نمایند در طبقات مختلف بر روی هم قرار داده شوند تا انتقال بار این عناصر به یکدیگر با واسطه عناصر افقی صورت نگیرد.

3)عناصری که بارهای افقی ناشی از زلزله را تحمل می کنند موکداً طوری طراحی شوند که انتقال نیرو به سمت شالوده بطور مستقیم انجام شود و عناصری که با هم کار می کنند در یک صفحه قائم قرارداشته  باشند.

4)دیوارهای برشی و یا قابها مهاربندی شده که تحمل نیروهای افقی ناشی از زلزله به کار گرفته می‌شوند باید حتی‌المکان تا روی شالوده ادامه داده شوند.

5)برای کاهش از نیروهایی پیچشی ناشی از زلزله مرکز جرم هر طبقه بر مرکز سختی آن طبقه منطبق و یا فاصله آنها در هر یک از امتدادهای ساختمان از 5% بعد ساختمان درامتداد کمتر باشد.

6)ازاحداث طره های با طول بزرگتر از 5/1 مترحتی‌المقدور احراز شود.

7)از ایجاد سوراخ‌های بزرگ و مجاور یکدیگر در دیافراگم‌های کفها خودداری شود

8)ستونها باید به خوبی با پایه‌هامهاربندی شوند.

9)از قراردادن اجزای ساختمانی تأسیسات و یاکالاهای سنگین بر روی طره‌ها و عناصر لاغر و دهانه بزرگ پرهیز گردد.

10)از قراردادن بارها و تأسیسات سنگین در طبقات فوقانی خودداری شود تامرکز جرم ساختمان در پایین‌ترین سطح ممکن قرار گیرد.

11)ساختمان و اجزای آن به نحوی طراحی گردد که دارای شکل پذیری مناسب باشد.

12)ساختمان به نحوی طراحی گردد که عناصر قائم(ستون‌ها)دیرتر از عناصر افقی(تیرها)دچار خرابی شوند.

13)با به کار بردن مصالح غیرسازه‌ای سبک،وزن ساختمان به حداقل رسانده شود.

14)اعضاء و قطعات غیرسازه‌ای به خصوص قطعات نما و شیشه‌ها آنچنان طراحی و اجرا شوند که در هنگام  وقوع زلزله از سازه جدا شده و با فروریختن خودایجاد خسارت احتمالی جانی ومالی ننمایند.

15)درساختمانهای بامصالح بنائی به طور کلی باید ازاحداث بازشوها وسیع احراز نموده و حتی المقدور بازشوها رادر قسمت مرکزی دیوارها قرارداد.

16)ارتفاع جان پناه اطراف بامها و بالکن ها از کف تمام شده در صورتیکه ضخامت دیواره آن 10 و یا20 سانتی‌متر باشند نباید به ترتیب 50 و 90 سانتی‌متر تجاوز نماید در صورت تجاوز ارتفاع ازحدود فوق‌الذکر جان پناه باید توسط عناصر قائم فولادی یا بتن آرمه نگهداری شده و درکف بام یا بالکن گیردارشود.

17)در ساختمانهای بامصالح بنائی استفاده ازملات گل یا گل آهک مجازنمی باشد.

18)دیوارهایی که به سنگ مکعب مستطیل شکل یا آجر یا بلوک سیمانی ساخته می‌شوند باید طوری چیده شد که بندهای قائم روی هم قرار نگیرند.

19)آجر ،بلوک سیمانی و یا سنگ مصرفی در دیوترها باید از جنس مرغوب ودارای قدرت باربری و همچنین دوام مناسب باشند.آجر و بلوک سیمانی باید از قبل از استفاده کاملاً با آب سیراب شوند.

20)برای حفظ انسجام ویکپارچه نمودن سقف های تیرچه‌بلوک باید به نکات زیر عملی نمود: الف: بتن پوششی روی بلوکها حداقل دارای 5سانتی متر ضخامت باشد و مقدار میلگرد در جهت عمود بر تیرچه از 1 سانتی‌متر مربع در هر متر کمتر نبوده ومیلگرد طوری قرار داده شود که فاصله آنها از یکدیگر از 30 سانتی متر تجاوز ننمایند.

ب: در صورت تجاوز دهانه تیرچه‌ها از 4 متر تیرچه به وسیله کلاف عرضی که عرض مقطع آن حداقل 10سانتی متر باشد به هم متصل شود.

21)کلیه عناصر باربر ساختمان  باید به طوری مناسب به هم پیوسته باشند تا در هنگام قوع زلزله عناصر مختلف از یکدیگر جدا نشده و ساختمان به طور یکپارچه عمل کند به خصوص در مورد سقف علاوه بر آنکه باید اتصال قائم باربر قاب و دیوار تأمین شده باشد لازم است سقف با حفظ انسجام خود بتواند مثل یک دیافراگم نیروی ناشی از زلزله رابه عناصر قائم منتقل کند.

22) ساختمان باید دردو امتداد عمود بر هم قادر به تحمل نیروهای افقی ناشی از زلزله باشد و درهر یک از این امتدادها نیز باید انتقال نیروهای افقی به شالوده به طوری مناسب صورت گیرد.

23)برای حفظ یاکاهش خسارت ناشی از ضربه به ساختمانهای مجاور به یکدیگر ساختمانهای با ارتفاع بیشتر از 12 متر یابیشتر از چهار طبقه از تراز پایه باید به وسیله انقطاع از ساختمانهای مجاور جدا شود و یا فاصله‌ای حداقل برابر با نصف درز انقطاع ازمرز مشترک با زمینهای مجاور ساخته شوند.

24)حداقل درز انقطاع در تراز هر طبقه 01/0 ارتفاع آن تراز از روی پایه می‌باشد.

25)ضعف جوشکاری از عمده مسائل سازه‌های فولادی آسیب دیده می‌باشد درنتیجه باید تمام اتصالات محکم و به طور صحیح جوشکاری و مهار شوند.

26)در اسکلت بندی ساختمانها از بادبنهای ضربدری باید استفاده کرد کمانش بادبنده بعداز زلزله نشان دهنده جذب انرژی زلزله توسط بادبندها است.

27-درمحلهای که امکان اجرای بادبندهای ضربدری نیست(درب بازشوی اماکن تجاری)باید از قابهای خمشی(با اتصالات صلب)استفاده شود.

28)نمای آجری برچین شده ساختمانها باید به خوبی به پشت کارمهار شوند و نمای سنگی ساختمانها باید به طور صحیح به پشت کار اسکوب شوند.

29)ساختمان باید به خوبی شناژبندی شوند.

چگونه آنچه را ساخته‌ایم ایمن‌سازی کنیم:

1)ایمن سازی سازه و بنا

ایمن سازی یعنی مشخص نمودن نقاط ضعف یک ساختمان در طراحی و اجرا و رفع آن این کار با توجه به پیچیدگی و تخصصی بودن آن که می‌بایست توسط نیروهایی که تخصص ویژه زلزله هستند انجام بگیرید.

ممکن است شما اکنون در ساختمانی زندگی می‌کنید که به تازگی به پایان رسیده و یاچند سالی از ساخت آن گذشته باشد برای چنین ساختمانهایی می‌توانید از تخصصی‌های گروه ایمنی سازی بهره ببرید. کارشناسان این رشته قادرند پس از بازدید ازساختمان برای ایمن  سازی منازل شما طرحهای مربوطه را ارائه کنند.

2)ایمن سازی دکوراسیون داخلی

در صورتی که منزل شما در برابر زلزله دوام بیاورند ممکن است لوازم و دکوراسیون منزل موجب صدمه به اعضاء خانواده شما گردد پس ایمن‌سازی در داخل منزل را به همان اندازه سازی جدی بگیرید.!

1)تمام تابلوها را به دیوار مهار کنید  و از نصب تابلو بالای مکان خواب خود و فرزندانتان خودداری کنید.

2)کتابخانه، کمد لباس، ساعت دیواری، کامپیوتر، و هرچیزی که با سقوط آن موجب صدمه زدن به کودکتان می‌گردد را مهار و از مکان خواب او دورکنید.

3)تخت خواب رادرکنار پنجره خصوصاً پنجره‌هایی بدون پرده‌های کلفت قرار ندهید شیشه‌های شکسته می‌تواند صدمات جبران ناپذیری به خانواده شما وارد کند فراموش نکنید که مشکلات زلزله با پایان حرکت زمین تازه آغاز می‌گردد.

4)میز توالت همسرتان رادر مسیر خروج از اطاق خواب قرار ندهید.

5)نحوه قطع جریانهای آب و برق و شوفاژ وگاز را به اعضای خانواده آموزش دهید تا در صورت عدم حضور شما هم بتوانند اقدامات لازم را انجام دهند.

6)پس از پایان زلزله به دقت شیرهای اصلی گاز را قطع کرده و بسیار دقت کنید که موجب آتش‌سوزی نگردید یک جرقه می‌تواند خطرساز باشد روشن کردن چراغ اطاق‌ها یا روشن کردن یک کبریت برای روشنایی می توانید خسارت جبران ناپذیری رادر پی داشته باشد در صورت روبه رو شدن با آتش سوزی فراموش نکنید که به همان اندازه که خود آتش می توانید خطرناک باشد دود نیز می تواند موجب خفگی شما گردد.

7)اگر درمنزل آبگرمکن دارید آن را حتماً به دیوار مهار کنید.سوختگی کم از آوار نیست.

برداشت کلی:

در هرساختمانی که ضوابط آئین نامه های مربوط به طراحی واجرا ساختمان ها،کاملتر و بهتر اجرا شود آسیب‌ کمتری مشاهده می گردد و به هر میزان که کمتر مورد توجه قرار گرفته شود خسارت بیشتری وارد می شود

|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در شنبه هجدهم شهریور 1391  |
 شناخت آتش و روشهای مهار آن

 

شناخت آتش وراههای مهار آن :

مقدمه:

آتش عامل مخرب مهمی است که در صورت عدم رعایت اصول ایمنی موجب خسارت مالی وجانی فراوان می شود وبا بسیاری از بلایای طبیعی همراه است. معمولاًآتش سوزیهایی که به دنبال سیل ، زلزله، انفجار وسایر حوادث ایجاد می شوند بیش از فاجعه اصلی ویرانی بدنبال دارند.

تعریف آتش:

آتش عبارت است از یکسری عملیات شیمیایی واکسیداسیون سریع حرارت زای مواد قابل اشتعال . به عبارت ساده تر آتش حاصل واکنش یک ماده سوختنی با اکسیژن هوا که همراه با نور وحرارت می باشد.

بنابراین بر کسی پوشیده نیست که کشف حریق در لحظات اولیه آن و اطفاء به موقع در به حداقل رساندن خسارات وارده نقش بسزایی دارد و در نتیجه آگاهی از مشخصات حریق، انواع خاموش کننده ها و طرز صحیح اطفاء حریق از ملزومات اولیه آموزشی امداد گران می باشد.

1) مثلث و چهاروجهی حریق:

وقوع هر آتش نیاز به زمینه های فیزیکی وشیمیایی محل وقوع دارد . اصولاً عوامل موثر در ایجاد اتش سوزی متعدد می باشند.

هر گاه سه عامل حرارت، سوخت وهوا(اکسیژن) به نسبتهای معین در مجاورت یکدیگر وجودد داشته باشند تولید آتش می گردد.

این سه عامل را که تواماً ایجاد شعله می نمایند، به صورت سه ضلع یک مثلث نشان داده و به آن مثلث حریق می گویند.

 امروزه در بحث ماهیت آتش ، بعد چهارمی برای ایجاد حریق معلوم گردیده است که به آن واکنش های زنجیره ای می گویند.این زنجیره در تغییر حالت ماده و ترکیب مکرر با اکسیژن حاصل می گردد و تداوم آتش به آن وابسته است.

چهار وجهی آتش با اضافه کردن این مورد در قاعده هرم که مثلث آن مثلث آتش می باشد، شکل می گیرد.

2) مواد سوختنی وانتقال حرارت :

مواد سوختنی در طبیعت شامل انواع جامد ،مایع و گاز می باشد. که دربحث انواع آتش به تفضیل بیان می گردد.

-         انتنقال حرارت:

انتقال حرارت ، انتقال انرژی است که در اثر اختلاف درجه حرارت بوجود می آید. انتقال حرارت در جامدات بیشتر از مایعات و در مایعات بیشتر از گازهاست و علت آن تراکم ملکولی بوده که در جامدات ملکولها متراکم تر از مایعات و به همین صورت در مایعات تراکم ملکولها بیشتر از گازهاست.

موضوع انتقال حرارت در مورد شدت انتقال این انرژی بحث می کند؛ که به سه صورت زیر انجام می شود:

1) هدایت)Conduction )   2) جابجایی ( Convention )     3) تشعشع ( Radiation)

الف) انتقال حرارت بطریق هدایت:

هدایت، انتقال انرژی حرکتی یک ملکول به ملکول مجاور بوده و تنها عامل ایجاد جریان حرارتی در یک جسم جامد و مات می باشد.

هر چه تماس ملکولی در یک جسم بیشتر باشد، هدایت حرارتی در آن بیشتر است و حرارت در یک جسم از نقطه گرمتر به نقطه سردتر حرکت می کند. مانند سیخ داغ روی کباب پز.

ب) انتقال حرارت بطریق جابجایی :

انتقال حرارت بطریق جابجایی دلیل اصلی پیدایش باد هاست.(کشش لوله بخاری) در حریق ها گازهای گرم و محصولات احتراق از راه کانالهای کولر، پله کانها، کانال آسانسور و... به سمت بالا حرکت کرده وباعث گسترش حریق می شود.

جریان هوای گرم در محیط های بسته در اثر تراکم زیاد باعث در هم شکسته شدن شیشه ها شده و گاه حالت انفجاری گرفته، دیواره ها وئ سقفها را خراب می کند.

ج) انتقال حرارت بطریق تشعشع:

انتقال حرارت و انرژی بصورت امواج الکترومغناطیسی انجام می شود و این امواج با سرعت نور حرکت می کنند.انتقال حرارت بوسیله تشعشع می تواند از سطوحی که در خلاء قرار گرفته اند نیز صورت گیرد. بطور مثال: خورشید به زمین بوسیله تشعشع از میان میلیمنها کیلومتر فضای خلاء انجام می شود.

هر جسمی در تمام جهات انرژی تشعشعی پخش می نماید  وحتی این انرژی تشعشعی به جسم دیگری برخورد می کند یا توسط جسم منعکس ی گردد. (اجسام صیقلی) یا از آن عبور می کند ( شیشه) ویا جذب جسم می گردد.(اجسام تیره) هر چه اجسام به مرکز حریق نزدیکتر باشند، پرتوهای شدیدتری دریافت می کنند.

2) انواع حریق(A,B,C,D ) و (A,B,C,D,E )

برای سهولت در پیشگیری و کنترل آتش سوزی ، حریق را بر حسب ماهیت مواد سوختنی به دسته های مختلفی تقسیم می کنند.

در آمریکا و ژاپن حریق در چهر دسته (A,B,C,D ) و در اروپا و استرالیا به پنج دسته (A,B,C,D,E ) تقسیم می گردد.

از آنجایی که تقسیم بندی مورد تایید کشور ما تقسیم بندی اروپایی است که مورد تایید ISO نیز می باشد، ما در اینجا به توضیح در خصوص این تقسیم بندی می پردازیم:

الف- آتش دسته A :

این نوع آتش سوزی از سوختن مواد معمولی قابل احتراق ، عموماً جامد و دارای ترکیبات آلی طبیعی یا مصنوعی حاصل می شود. این منابع کاغذ، پارچه،چوب، پلاستیک و امثال آن است که پس از سوختن از خود خاکستر بجا می گذارند.

ب) آتش دسته B :

این آتش در اثرسوختن مایعات قابل اشتعال یا جامداتی که به راحتی قابلیت مایع شدن دارند ( عموماً مواد نفتی و روغنهای نباتی) پدید می آید.

ج) آتش دسته C :

این دسته شامل آتش سوزی ناشی از گازها یا مایعات یا مخلوطی از آنهاست که براحتی قابلیت تبدیل شدن به گاز را دارند مانند گازمایع وگاز شهری. این گروه نزدیکترین نوع حریق به دسته B می باشد.

د) آتش دسته D :

حریق های این دسته ناشی از فلزات سریعاً اکسید شونده مانند منیزیم ،سدیم،پتاسیم و امثال آن می باشد.

ه) آتش دسته E :

این دسته شامل حریقهای الکتریکی می باشد که عموماً در وسایل الکتریکی اتفاق می افتد . مانند سوختن کابلهای برق یا وسایل برقی و حتی سیستمهای کامپیوتری . نامگذاری این دسته نه بخاطر متفاوت بودن نوع ماده سوختنی ، بلکه بخاطر مشخصات وقوع ، اهمیت و نوع دستگاهی است که حریق در آنها رخ می دهد.

اخیراً دسته جدیدی تحت عنوان K یاF اضافه شده است که بعلت وسعت حریقها جای خود را باز نموده است. این دسته مربوط به حریق آشپزخانه و روغنهای آشپزی است.

4. مراحل حریق و مراحل اشتعال:

مراحل احتراق يا چگونگي سوختن يك ماده هميشه يكسان ويك شكل نيست.
       سوختهاي مختلف نيز هر يك با مشخصاتي خاص بر توسعه حريق اثر مي كنند اما وضـع درجه حرارت نسبت به زمان همواره به اين شكل است كه از نقطه اشتعال آغاز مي شود، به تدريج تحت شرايطي بالا مي رود، با رسيدن به حد نهايي غالباً تا حدودي ثابت مي ماند و پس از كم شدن مقدار سوخت، سير نزولي را طي مي كند.

مهم اينجاست كه بالا رفتن درجه حرارت به مقدار سوخت بستگي ندارد و تابع شرايط فيزيكي و شيميايي آن است.

مرحله اي كه آتش رشد مي يابد مقطعي حساس است و از لحاظ بكارگيري اقدامات موثر مبارزه با حريق اهميت اساسي دارد.

مراحل اشتعال:

مرحله 1ـ اشتعال اوليه : در اين لحظه آتش بروز كرده است.

مرحله 2ـ رشد آتش : اين مرحله از چند دقيقه تا چند ساعت ممكن است متفاوت باشد در اوايل اين مرحله معمولاً

سوخت كند مي سوزد وتوليد دود وگاز مي كند.

مرحله 3ـ پيشروي شعله : در اين مرحله آتش به اغلب مواد سوختني سرايت كرده و درجه حرارت سريعاً افزايش مي يابد.

مرحله4 ـ اوج احتراق : آتش به حداكثر شدت خود رسيده و مواد سوختني براحتي در حال احتراق هستند.

مرحله 5 ـ پس نشيني : سوخت كاهش يافته و درحال از بين رفتن مي باشد حجم آتش كم كم كاهش مي يابد.  

مرحله 6ـ نيمه سوختن و دود كردن: زنجيره واكنشهاي خودكار احتراق در حال از هم گسيختن است.

مرحله 7 ـ خاموشي: در اين لحظه آتش خاموش شده است.

تجهیزات وابزار اطفاء حریق :

تعریف خاموش کننده ها :

خاموش کننده ها برای استفاده در شرایط اضطراری با این هدف که بتوانند از مراحل اولیه شروع آتش سوزی از گسترش آن جلوگیری و آتش را اطفاء نمایند، ساخته شده اند.

خاموش کننده ها در اندازه های مختلف که تا 14 کیلو گرم بصورت پرتابل (قابل حمل ) و انواع بزرگتر آن بعلت ازدیاد وزن در جای مشخص نصب و یا برروی چرخ قرار گرفته است و از این دستگاهها باتوجه به ظرفیت مواد داخل آنها می توان در حریق های کوچک استفاده نمود. طرز کار خاموش کننده ها باهم فرق می کند، لکن عموماً از یک تکنیک وشیوه بخصوص پیروی کرده وبه یک منظور خاص ساخته شده و نتیجه کار آنها تفاوت چندانی ندارد .

انواع خاموش کننده ها :

1. خاموش کننده محتوی آب

2. خاموش کننده محتوی کف

3. خاموش کننده محتوی پودر وگاز

4. خاموش کننده محتوی گاز

5. خاموش کننده محتوی مایعات تبخیر شونده(هالوژنه)

1. خاموش کننده های محتوی آب:

معمولاً در اماکنی استفاده می شود که دسترسی به آ ب تحت فشار مقدور نباشد وشامل دو نوع می باشد:

الف: خاموش کننده های محتوی آب وگاز:

محلول موجود در سیلندر 3/2 (دوسوم) آب خالص وبرای فشار مورد نیاز از گاز CO2 در داخل فشنگی استفاده می گردد.جهت جلوگیری از زنگ زدگی داخل سیلندر را با لایه نازکی از پلاستیک یا ماده ضد زنگ می پوشانند.

خاموش کننده های آب وگاز عموماً غیر قابل کنترل می باشند واز این خاموش کننده جهت اطفاء حریق های نوع A استفاده می گردد.

ب:خاموش کننده آب وهوا:

    مواد اطفایی این دستگاه آب خالص وبرای فشار مورد نیاز از هوا بطریقه کمپرسور استفاده می شود.این خاموش کننده قابل کنترل است وجهت اطفاء حریق های نوع Aاستفاده میگردد.به دلیل اینکه این دستگاه دائما"تحت فشار میباشد بر روی ان فشارسنج بایستی به منظور نشان دادن فشارداخلی آن نصب شده باشد.همچنین به منظور جلوگیری از زنگ زدن بدنه داخل آن بایستی با لایه ای از جنس پلاستیک نازک یاضدزنگ پوشانده شود.

2.خاموش کننده های محتوی کف:

این خاموش کننده از دو مخزن با حجمهای مختلف تشکیل شده به طوری که یکی در داخل دیگری قرار می گیرد. در مخزن بزرگ محلول بی کربنات سدیم و در استوانه کوچک محلول سولفات آلومینیوم که دو محلول هیچگونه تماسی با هم ندارند ودر هنگام عملیات ابتدا با باز کردن شیرفلکه  وواژگون نمودن سیلندر سبب مخلوط شدن دو ماده شیمیایی ودر نتیجه کف شیمیایی و گاز CO2تولید میشود  که این گاز هم عامل تولید حبابهای کف میباشد. کف مایعی است که در صورت پرتاب روی مواد در حال اشتعال ضمن پوشاندن سطح مواد سوختنی مانع رسیدن اکسیژن هوا به آتش شده واز برخاستن بخارات قابل اشتعال نیز جلوگیری می نماید.همچنین از تابش انرژی تشعشعی بر روی سطح ماده سوختنی ممانعت کرده ومضافاً اینکه مقداری هم قدرت خنک کنندگی دارد ومواد سوختنی را سرد میکند. چون وزن مخصوص کف از وزن مخصوص مایعات قابل اشتعال کمتر است لذا برسطح  انها شناور میماند.این نوع خاموش کننده بر اساس نوع کف موجود درآن به دونوع شیمیایی ومکانیکی تقسیم میشود که نوع مکانیکی رواج بیشتری دارد.این نوع خاموش کننده برای حریقهای نوعBوبعضا"Aنیز استفاده میگردد.

3.خاموش کننده های محتوی پودر:

این خاموش کننده ها درانواع قابل شارژویکبارمصرف دربازار عرضه می شوندوانواع دستی آن از نیم کیلو گرمی تا12کیلو گرمی تولید میشود .معمولا"سیلندر ها به شکل استوانه ای می باشند.خاموش کنند ه های پودری درمورد حریق های نوعBوC (مایعات قابل اشتعال)استفاده میشود.پودر موجود سمی نمیباشد ولی میتواند باعث التهاب مجاری تنفسی وهمچنین در محیط های بسته قدرت بینایی را کاهش میدهد.

این نوع خاموش کننده شامل دو نوع پودر وهوا (نیتروژن)وپودر وگازCO2میباشد.

4.خاموش کننده محتوی گاز( CO2 )

گاز کربنیک گازی بی رنگ.بی بو.غیر قابل اشتعال.خنثی در واکنش های شیمیایی .سوختن غیر سمی و غیرهادی جریان برق میباشد.وزن آن سنگین تر از هواست.لذا در صورت پرتاب روی سطح موادسوختنی  اکسیژن را خارج و خودراجایگزین میکند.در حقیقت باکاهش درصد اکسیزن هوا موجب اطفاءحریق میشود.این نوع خاموش کننده ها محتوی 3/2(دوسوم)گاز CO2که تحت فشار حدود900-800 PSIبه صورت مایع درآمده ودرسیلندرقرار دارد.بدنه آن از فولاد وبدون درز بایستی ساخته شود.ازاین نوع خاموش کننده بیشتر در محلهای بسته وبرای اطفاءحریق تآسیسات الکتریکی ودستگاه های کامپیوتری استفاده می گردد.معمولا"سر لوله خروجی این نوع خاموش کننده شیپوری میباشد تا هنگام خروج گاز اجازه انبساط به آن داده شود.

5.خاموش کننده های مایعات تبخیر شونده (هالوژنه)

گرچه مایعات تبخیر شونده به عنوان ماده اطفایی غیر قابل قبول شناخته شده اند واستفاده از این مواد محدود وقدغن شده (به دلیل صدمه رساندن به لایه اوزون) ولی جهت آشنایی به توضیح مختصری در مورد آن می پردازیم.

در این خاموش کننده به منظور ساخت مواد اطفایی دو هیدر وکربن به نامهای متان واتان  به عنوان مواد پایه در نظر گرفته شده  وهیدروژن این ترکیبات  توسط عناصر هالوژنه (فلوئور.برم ید.کلر)جایگزین میشود و مواد حاصله قابلیت اشتعال نداشته وحدودا"4تا5برابر از هوا سنگین تر هستند وبه سرعت روی حریق را پوشانده ومانع رسیدن اکسیژن به حریق میشوندواز طرفی در واکنش های زنجیره ای سوختن دخالت کرده ودر نتیجه عمل اطفاءصورت میگیرد.این مواد تا زمانی که داخل سیلندر یا ظروف دربسته هستند به صورت مایع ودر محیط به صورت گاز میباشند .این خاموش کننده را می توان دراکثر حریقها استفاده کرد . بخصوص در حریقهای دستگاه کامپیوتری وهمچنین دستگاه هایظریف الکتریکی وفلزات قابل اشتعال مواد هالوژنه جدید پس از مصرف هیچ اثری از خود بجا نمی گذارند.عامل فشار دراین خاموش کننده ها  ازسه طریق به دست می آید:

1.فشار هوایا ازت         2.فشار گاز در داخل فشنگی          3.فشاردرونی خود ماده.

6.روش های اطفاء حریق :

اصولاًاگربتوان یکی از اضلاع هرم حریق (حرارت.اکسیژن.موادسوختنی یا واکنش های زنجیره ای)را کنترل ومحدود نموده یا قطع کرد حریق مهار میشود .

روش های عمومی اطفاء حريق بر اساس ماهیت حریق به اشکال زیر میباشد:

الف: سردکردن

ب: خفه کردن

ج: سد کردن یا حذف ماده سوختنی

د: کنترل واکنش های زنجیره ای

 

الف: سرد کردن :

یک روش قدیمی ومتداول برای کنترل حریق سرد کردن است.این کارعمدتاً با اب انجام میگیرد.یکی از خواص گاز دی اکسید کربن نیز سرد کردن آتش میباشد.میزان وروش بکار گیری اب در اطفاءحریق اهمیت ویژه دارد.این روش برای حریق های دسته Aمناسب میباشد.

ب: خفه کردن:

خفه کردن پوشاندن روی آتش باموادی است که مانع رسیدن اکسیژن به محوطه آتش گردد.این روش اگرچه در همه حریق ها موثر نیست ولی روش مطلوبی برای اکثر حریق ها میباشد.مورد استثناءمواردی است که درحین سوختن اکسیژن تولید میکنند.مانند:نیترات وزنجیره های آلی اکسیژن دار مثل پراکسید های آلی   ROOH یا R-COORوR-NO3.

همچنین موادی که سرعت آتش گیری در آنهازیاداست مانند:دینامیت.سدیم.پتاسیم که از این قاعده مستثنی هستند.موادی که برای خفه کردن بکار میروند بایستی سنگین تر از هوا بوده ویا حالت پوششی داشته باشند.خاک،شن،ماسه،پتوی خیس نیز این کار را می توانند انجام دهند.

ج:حذف مواد سوختنی:

این روش در ابتدای بروز حریق امکان پذیر بوده وبا قطع جریان .جابه جا کردن مواد .جدا کردن منابعی که تا کنون حریق به آنها نرسیده .کشیدن دیواره های حائل ویا خاکریز وهمچنین رقیق کردن ماده سوختنی مایع را شامل میگردد.

د:کنترل واکنش های زنجیره ای:

برای کنترل واکنش های زنجیره ای استفاده ازبرخی ترکیبات هالون مانند:CBrF3(1301).CBrClF2(1211).C2F2Br2(2402)  وجایگزین های آن وبرخی ترکیبات جامد مانند جوش شیرین (K2CO3)موثر میباشد.این عمل برای کنترل حریق مشکل تر وگرانتر از سایر روش هاست ولی میتواند به صورت مکمل برای مواد پر ارزش بکار رود.

روش استفاده از خاموش کنند ه ها:

1) روش استفاده از خاموش کننده محتوی آب:

درتمام خاموش کننده های محتوی آب اساس مکانیزم عمل مربوط به دستگاه پس از فعال کردن آن درمحل مناسب از حریق ،می بایستی خاموش کننده را به فاصله مناسب ازحریق به زیر بوته آتش وروی مواد سوختنی هدایت نمود.به طوری که کلیه قسمتهای ماده سوختنی کاملاً سرد گردد ودیگر قابلیت شعله وری مجدد را نداشته باشد. دقت شود که همیشه پشت به جهت باد عملیات اطفاء را انجام دهید.

2) روش استفاده از خاموش کننده های پودری:

خاموش کننده را به محل مناسب در نزدیکی حریق حمل کرده وبرای فعال نمودن آن نکات زیر رارعایت کنید:

الف: بهتر است خاموش کننده را یکبار سروته کنید.

ب: همواره پشت به جهت بادقرار بگیرید.

ج: ضامن دستگاه راکشیده واهرم را آزاد نمایید.

د: دقت کنید سر نازل به طرف کسی نباشد.

ه:  به صورت جارویی وبا زاویه 30درجه ازسطح افق شروع به خاموش کردن آتش کنید.

و: دقت شود پودر بافشار به درون مایع قابل اشتعال پاشیده نشود.

ز: نفرات استفاده کننده ازخاموش کننده روبروی هم قرار نگیرند.

3) روش استفاده از خاموش کننده CO2:

- ضامن خاموش کننده راآزاد وسرلوله را در دست بگیرید.

- با قرار گرفتن در موقعیت مناسب وپشت به جهت بادواعمال فشار روی اهرم یا باز کردن شیر فلکه گاز CO2رابا حرکت سر لوله قیفی شکل به سطح مواد در حال اشتعال هدایت کنید.

- باتوجه به فشار زیاد حداکثر فاصله پرتاب این خاموش کننده 2تا4 متر است .بنابراین برای استفاده از آن بایستی بیشتر به حریق نزدیک شوید.

- در صورتی که از پر بودن کپسول اطمینان دارید ولی گاز از آن خارج نمی شود احتمالاًراه خروج آن به علت یخ زدگی مسدود شده است.بهتر است چند لحظه شیر را ببندید و مجدداً باز کنید.

- در هنگام باز کردن شیر فلکه یا فشار روی اهرم مواظب باشید سرلوله به سمت شما یا شخص دیگری نباشد.

- حداکثر زمان استفاده از این خاموش کننده ها 60تا160 ثانیه میباشد که بایستی در این زمان حداکثر استفاده در امر اطفاءبه عمل آید .

4) روش استفاده از کننده های محتوی کف:

- هنگام استفاده از این خاموش کننده ها نباید کف را به طور مستقیم به داخل مایع درحال اشتعال پاشید.زیرا با این عمل امکان پاشیدن مایع به خارج ظرف ویا مخلوط شدن کف با مایع در حال اشتعال وهمچنین هدر رفتن کف وجود دارد.بنابراین بهتر است جریان کف را به بدنه ظروف محتوی مایعات در حال اشتعال یا دیواره اطراف آن پاشیده شود .چون با این عمل کف بر روی سطح مایع حرکت کرده ومانند یک پتو سطح مایع را می پوشاند و باعث اطفاء می شود .برای اطفاءحریق تمام سطح مایع را باید با لایه ای از کف پوشاند وبرای رسیدن به این منظور فاصله از حریق ، مکان حریق وطرز عمل تاثیرفراوانی خواهد داشت.

5) روش استفاده از خاموش کننده ی هالوژنه :

این خاموش کننده ها ازیک طرف روی حریق را میپوشاند وازطرف دیگر در واکنش های زنجیره ای سوختن دخالت کرده ودر نتیجه عمل اطفاءصورت میگیرد .این مواد تازمانی که در داخل سیلندر یاظروف در بسته هستند به صورت مایع ودر محیط به صورت گاز میباشند .این خاموش کننده پس از مصرف هیچ اثری از خود بجای نمی گذارد.

 

 

 

 

 

 

                                      

 

|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در جمعه ششم مرداد 1391  |
 ایمنی مواد شیمیایی3

3-1-علائم شناسايي خطرات مواد

     اگر مواد خطرناك در داخل كارخانه ، آزمايشگاه ، انبار يا اماكن ديگر باشد مقابله با آنها به دليل وجود اطلاعات آسانتر مي باشد . در حاليكه مقابله با خطر موادشيميايي در حال حمل بسيار مشكلتر است .

     از آنجايي كه افراد مقابله كننده با حوادث شيميايي يا نگهدارنده آنها ، بايد به طور اصولي و اطمينان خاطر بتوانند به مقابله با خطرات بپردازند لازم است با علامتها و كدهاي ارائه شده از ويژگيهاي زير برخوردار باشند :

1-  كليه كارگران ونيروهاي امدادي و اورژانس براحتي بتوانند از آن استفاده نمايند .

2-  اطلاعــات و راهنمـايي هــاي لازم را در مـورد مخـاطرات ، شروع و ادامه عمليات و ايمن سازي محل حادثه را در اختيار آتش نشانان و ديگر گروه ها قرار داده تا بتوانند خطرات موجود را براي خود و سايرين و اموال به حداقل برسانند .

3-  راهنمايي هاي لازم جهت چگونگي اطفاء حريق ، كنترل شستي ها و جلوگيري از پراگندگي مواد شيميايي خطر ناك را در اختيار بگذارند تا بتوان در جهت حفظ محيط زيست اقدامات مؤثري انجام داد .

4-  مواد لازم در رابطه با حفاظت فردي و پيشگيري از بروز صدمات و عوارض سوء براي
آتش نشانان و ديگر افراد حاضر در محل و نحوه كمكهاي اوليه به مصدومين حادثه را بيان نمايد .

     توصيه هاي بين المللي مختلفي براي طبقه بندي و بر چسب گذاري مواد خطرناك ارايه شده است كه كم و بيش به يكديگر شبيه هستند . سازمان هايي كه اين برچسب ها و علايم را تهيه كرده اند عبارتند از :

     سازمان بين المللي كار ، سازمان ملل ، سازمان مشورتي بين  دول در امور دريايي ،  شوراي اقتصادي اروپا ، اداره مركزي حمل و نقل بين المللي به وسيله راه آهن (RID  )

     برچسب گذاري محموله هاي هوايي از سيستم انجمن بين المللي حمل ونقل هوايي تبعيت مي كند و كالاهايي كه از طريق دريا حمل مي شوند تابع ضوابط سازمان مشورتي بين دول در امور دريايي هستند كه هر دو از سيستم سازمان ملل پيــروي مي كنند . بستـه بنـدي و برچسب گذاري مواد خطر ناك در اروپا بوسيله راه آهـن تابع مقـررات برچسب گذاري اداره مـركــزي حمل و نقل بين المللي بوسيله راه آهن است . علايم خطــر ، پيشنـهاد سازمان بين المللي كار  ( 1954 ) شامل 6 برچسب مربعي شكل مطابق تقسيم بندي زير ميباشد :

1-  خطر انفجار 

2-  خطرمسموميت

3-  خطر احتراق

4-  خطر عامل اكسيد كننده

5-  خطر خورندگي

6-  خطر پرتو يونساز

همچنين هنگامي كه مواد شيميايي در مكاني ثابت نگهداري ميگردد علامت خطر آنها به صورت مثلثي مي باشد

 بعد از جنگ جهاني دوم ، شبكه جاده اي بين المللي نيز گسترش فراوان يافت و احساس شد كه لازم است براي حمل ونقل در جاده ها نيز مقرراتي وضع شود . به همين مناسبت در سال 1950 كميته حمل و نقل درون مرزي كميسيون اقتصادي سازمان ملل براي اروپا ،
پيش نويس موافقتنامه اروپايي را براي حمل ونقل كالا هاي خطرناك در جاده (ADR  ) را تهيه كرد. طبقه بندي ارائه شده همراه برچسبهاي آن بوسيله كميته تخصصي سازمان ملل متحد در صفحات بعدي آمده است .

طبقه بندي ارايه شده بوسيله كميته تخصصي سازمان ملل متحد به قرار زير است :

طبقه  1 : مواد منفجره

1-1- مواد منفجره  با خطر انفجار عظيم مي باشند .

2-1- مواد منفجره يكجا منفجر نمي شوند داراي خطر پرتابي ولي اثر انفجاري كم

3-1- مواد منفجره يكجا منفجر نمي شوند آتشزا و بدون اثر انفجاري

4-1- مواد منفجره كه خطر قابل اعتنايي نداند .

طبقه 2 : گازهاي فشرده ، مايع يا حل شده تحت فشار

طبقه  3 : مايعات قابل اشتعال

طبقه 4 : جامدات قابل اشتعال

1-4- مواد جامد قابل اشتعال

2-4- موادي كه خودبخود آتش مي گيرند .

3-4- موادي كه در اثر تماس با آب ، گاز قابل اشتعال متصاعد ميكنند .

طبقه 5 : مواد اكسيد كننده – پراكسيد هاي آلي

1-5- مواد اكسيد كننده غير از پراكسيد هاي آلي

2-5- پراكسيد هاي آلي

طبقه 6  : مواد سمي و عفونت زا :

1-6- مواد ايجاد كننده مسموميت   .

الف ) مواد سمي كه گاز و بخار سمي توليد مي كنند .

ب ) مواد سمي كه گاز و بخار سمي متصاعد نمي كنند .

2-6- مواد عفونت زا .

طبقه 7 : مواد راديو اكتيو

طبقه 8 : مواد خورنده

طبقه 9 : مواد سمي متفرقه

مخاطرات كار با مواد شيميايي و ژنوتوكسيكولوژي شغلي

روند رو به رشد توليد مواد شيميايي و مخاطرات ناشي از كار با آنها باب مبحث جديدي رادر علم سم شناسي صنعتي Industrial Toxicology باز نموده كه به آن ژنوتوكسيكولوژي شغلي يا سم شناسي ژنتيكي شغلي occupational genotoxicology اطلاق مي گردد .

اين واقعيت كه مواد شيميايي مي توانند ايجاد موتاسيون ژني ( دگرگوني در ژن ) نمايند 20 سال پس از كشف خواص موتاژنيك يونيزان كه توسط مولر (Muller) در آمريكا در اواخر سال 1920 انجام پذيرفت ، مشخص گرديد . تشابه عمل بيولوژيك گاز خردل و اشعه ايكس در سال 1940 توسط شارلوت آمزباخ در اينبورگ تاييد گرديد .

زمينه تحقيقات موتاژنيز مواد شيميايي در دهه اخير سريعا پيشرفت نموده است و دلايل و شواهد متعددي بر اين پيشرفت سريع دلالت مي نمايد .

دليل اول اين است كه در سال حدود هزار تركيب جديد شيميايي توليد    مي شود . دليل دوم بر طبق يافته هاي آمز و همكارانش در دانشگاه بركلي آن است كه ارتباط بسيار نزديكي بين مواد سرطان زا و موتاژن وجود دارد .

نگراني پيرامون افزايش ميزان شيوع موتاسيون در انسان موضوع اساسي سم شناسي ژنتيك است . موتاسيونها عامل تغييرات ارثي در مواد ژنتيك سلولي هستند كه هم در سلولهاي غير جنسي ( سوماتيك ) و هم در سلولهاي جنيني ( ژرمينال ) ايجاد مي شوند. براساس شواهد ، بسياري از موتاسيونهاي ژرمينال ايجاد شده در ارگانيسمهاي عاليتر ، زيان آور يا كشنده هستند . بنابراين افزايش ناگهاني قابل ملاحظه در ميزان موتاسيونها در هر جانور و منجمله انسان ، تهديدي جدي بشمار مي آيدء ضمن اينكه به علت طبيعت مغلوب بودن اكثر موتاسيونها ، بيماريها و اختلالات ناشي از آنها در نسلهاي بعدي ظاهر خواهند شد .

ايجاد موتاسيون :

مواد شيميايي از طريق استنشاق ، خوراكي و يا جذب پوستي وارد بدن مي شوند و بر اساس نوع ماده در بافتهاي بدن توزيع مي گردند . بعضي مواد بطور مستقيم سميت خود را  نشان مي دهند ولي بعضي از طريق سوخت و ساز (metabolism ) ، به فرمهاي واسطه اي فعال ( Active Intermediatates ) تبديل مي شود. مواد ژنوتوكسيك بطور مستقيم يا غير مستقيم قادر به ايجاد ضايعه در ماده ژنتيك هستند .در صنعت تركيبات كمپلكس به فراواني يافت مس شوند . موادي نظير قير ، دوده ، رزين و قطران فراوانند . از اين رو كاربرد تستهاي موتاژنيسيته اهميت خاصي در ارزيابي تركيبات كمپلكس دارند .

با توجه به وجود تركيبات گوناگون ، استفاده از متدهاي on-siteءoff-site در صنعت بسيار متداول است .

متدهاي on - site براي بررسي دائمي هواي محيط كار بكار مي روند . يك مطالعه اوليه بر روي مگس هاي سركه اي كه در كارخانه لاستيك سازي قرار داده شدند ، اين واقعيت را كه مواد موتازن مي توانند در اين حشرات ايجاد تغييرات ژنيتيكي بنمايند را تاكيد مي كند .

متدهاي off - site  بطور فزاينده اي براي مطالعه آلودگي محيط هاي كاري با مواد موتاژنيك بكار مي روند . بخارات فلزي ناشي از جوشكاري فولاد در تست ميكروزوم سالمونلا ، موتاژنيك تشخيص داده شده است . همچنين موتاژنيسيته بودن بخارات ناشي از تركيبات و پليمرهاي مختلف لاستيك در حالت ولكانيزه در طي تست هاي ارزيابي كوتاه مدت ، تائيد شده است.

ضرورت بررسي دائمي بيولوژيك :

تست هاي ارزيابي مواد موتاژنوتوكسيك روي نمونه هاي بيولوژيك ( خون و ادرار ) افراد در معرض ، مي تواند كاربرد فراوان داشته باشد . هدف اصلي پايش بيولوژيك در برنامه هاي مراقبتي طب صنعتي ، اطمينان از سالم بودن محيط كار و شناسايي مواد زيان آور محيط ، قبل از بروز اثرات زيان آور آنها مي باشد . بنابراين مي توان اين بررسي دائمي را يك امر پيشگيري تلقي نمود.

چشم انداز آينده در ژنوتوكسيكولوژي شغلي :

كارهاي مهمي در زمينه ژنوتوكسيكولوژي شغلي بايد انجام گيرد تا محيط كار سالمي براي كاركنان شاغل در صنايع خصوصا صنايع شيميايي فراهم آيد .

اين عقيده كه حساسيت زايي ژنتيك ممكن است كاركنان را مستعد به بيماري ء به علت تماس با ماده خاصي بنمايد با يافته هايي كه از برخي مطالعات بدست آمده تاييد شده است . هر چند ارزش واقعي متدهاي موجود سم شناسي ژنتيك در پيشگويي اختلاف افراد از نظر آسيب پذيري در مقابل مواد شيميايي موجود در محيط كار هنوز نياز به اثبات دارد . اخيرا پايش سيتوژنيك و ژنوتوكسيكولوژيك در بررسي گروهي افراد در معرض ، انجام شده ، ولي براي معاينات استخدامي افراد انجام نمي گردد .

پيشرفت هاي موجود در زمينه ژنوتوكسيكولوژي ، چشم انداز روشني را براي پيشگيري از عوارض ناشي از نماس با مواد شيميايي و شناخت بموقع و زودرس آنها ترسيم مي نمايد.

خطرات‌ شيميايي‌ مواد محترقه‌:

رييس‌ اداره‌ پيشگيري‌ از عوامل‌ زيان‌آور شيميايي‌ وزارت‌ بهداشت‌ نسبت‌ به‌عوارض‌ خطرناك‌ مواد شيميايي‌ محترقه‌ و منفجره‌ هشدار داد و گفت‌: ضايعات‌ پوستي‌ريوي‌، آثر خوني‌، دردهاي‌ شكمي‌، سردردهاي‌ شديد و سرگيجه‌ از عوارض‌ تماس‌ بامواد شيميايي‌ محترقه‌ و منفجره‌ است‌. مهندس‌ فاطمه‌ فلكي‌ به‌ خبرگزاري‌دانشجويان‌ ايران‌، گفت‌: ساخت‌ و استفاده‌ از مواد آتش‌زا شامل‌ مواد محترقه‌منفجره‌ كه‌ توليد نور مي‌كنند خطرناك‌ هستند. وي‌ افزود: نيترات‌ پتاسيم‌، كلرات‌باريم‌، ارسنيك‌، نيترات‌ ساليسيوم‌ و پركلرات‌ پتاسيم‌ به‌ كار رفته‌ در موادمحترقه‌ و منفجره‌ به‌ علت‌ تركيب‌ با اكسيژن‌ و كربن‌ همگي‌ به‌ نوعي‌ خطرناك‌هستند و ممكن‌ است‌ حتي‌ هنگام‌ كار و تهيه‌، عوارضي‌ را براي‌ افراد به‌ همراه‌داشته‌ باشد. وي‌ توضيح‌ داد: به‌ عنوان‌ مثال‌ مواد شيميايي‌ با پايه‌ كلروكلرات‌به‌ لحاظ‌ درجه‌ آتش‌گيري‌ بسيار پايين‌ ناراحتي‌هاي‌ پوستي‌ ريوي‌ ايجاد مي‌كندأحتي‌ در مقياس‌ بالاتر آؤار خوني‌ را به‌جا مي‌گذارند. دردهاي‌ شكمي‌، سرگيجه‌،حالت‌ استفراغ‌ و اسهال‌ و در برخي‌ موارد ناراحتي‌هاي‌ تنفسي‌ پيشرفته‌ از آؤاراين‌ مواد شيميايي‌ براي‌ توليد كنندگان‌ است‌. خانم‌ مهندس‌ فلكي‌ افزود: پرتاب‌مواد آتش‌زا مثل‌ فشفشه‌، موشك‌ و منور بر روي‌ شاخه‌ درختان‌، بام‌ و بالكن‌منازل‌ از علل‌ عمده‌ آتش‌سوزي‌ محسوب‌ مي‌شود، از صاحبان‌ فروشگاه‌هاي‌ موادشيميايي‌ و رنگ‌ فروشي‌ خواست‌ كه‌ تحت‌ هيچ‌ شرايطي‌ به‌ جوانان‌ و نوجوانان‌ موادشيميايي‌ مثل‌ اكليل‌ و سرنج‌ نفروشند. نوجوانان‌ از ريختن‌ مواد «سيار اشتعال‌» مثل‌ نفت‌، بنزين‌ و الكل‌ بر روي‌ هيزم‌ اكيدا خودداري‌ كنند. همچنين‌ ظروف‌ تحت‌فشار مثل‌ كپسول‌ها، اسپري‌هاي‌ حشره‌ كش‌ به‌ علت‌ دارا بودن‌ خاصيت‌ انفجاري‌ذرات‌ آن‌ پرتاب‌ و به‌ داخل‌ چشم‌ وارد مي‌شود. رييس‌ اداره‌ پيشگيري‌ از عوامل‌زيان‌آور شيميايي‌ وزارت‌ بهداشت‌ افزود: منورهايي‌ كه‌ رنگ‌ قرمز توليد مي‌كنندحاوي‌ تركيبات‌ استرانسيومي‌ نيترات‌ و پركلرات‌ پتاسيم‌ و پودر آلومينيوم‌ هستند. وي‌ ادامه‌ داد: كودكان‌ هنگام‌ استفاده‌ از فشفشه‌ دستانشان‌ را باز كنند و ازجلوي‌ صورتشان‌ دور نگه‌ دارند تا دچار سوختگي‌ نشوند. رييس‌ اداره‌ پيشگيري‌ ازعوامل‌ زيان‌آور شيميايي‌ وزارت‌ بهداشت‌ با تاكيد بر اينكه‌ هيچ‌ ماده‌ شيميايي‌بي‌ خطر نيست‌، افزود: استفاده‌ درست‌ از آن‌ درجه‌ خطر زايي‌ را كاهش‌ مي‌دهد. مهندس‌ فلكي‌ در خاتمه‌ از جوانان‌ و نوجوانان‌ خواست‌ كه‌ در مراسم‌ چهارشنبه‌سوري‌ از مواد كم‌ خطر استفاده‌ كنند و تاكيد كرد كه‌ در خصوص‌ موادي‌ مثل‌ 7 ترقه‌چنانچه‌ براي‌ توليد صدا در آتش‌ پرتاب‌ مي‌كنند در صورت‌ نيمه‌ سوز شدن‌ ازبرداشتن‌ مجددا آن‌ جدا خودداري‌ كنند.

بر چسب گذاري مواد شيميايي

عبارت است از ثبت مهمترين مشخصه هاي ماده شيميايي بر روي ظروف محتوي آن

·          كليه ظروف مواد شيميايي اعم از كوچك ،متوسط،بزرگ بايد داراي برچسب باشد تا به عموم افرادي كه با آن سرو كار دارند آگاهي دهد كه محتوي ظرف چيست و چه خطراتي دارد.

·          برچسب مناسب بايستي در آگاهي رساني به غير از افرادي كه با مواد شيميايي سروكار دارند به افراد معمولي نيز آگاهي دهد.

·          برچسب مواد شيميايي خطرناك بايد علاوه برخطرات فيزيكي (قابليت اشتعال ،انفجار) خطرات ميل تركيبي ياناسازگاري موادرانيزشامل شود.

·          بر چسب بايد به زبان رسمي كشور باشد.

·          برچسب بايدحاوي عناوين زير باشد.

·          نام تجاري

·          نام و آدرس وشمار تلفن توليد كننده ،وارد كننده، توزيع كننده

·          نام ماده شيميايي (نامهاي شيميايي، تركيبات بوجود آورده ،اجزاي خطرناك آن)

·          نمادهاي خطر

·          عبارات خطر(R-phrases)

·          عبارات ايمني(S-phrases)

·          مقدار محتوي بسته يا ظروف

قاعده كلي برچسب گذاري

·          حداكثر 4 اسم شيميايي

·          حداكثر داراي 4 عبارت داري حرف Rو 4 عبارت داراي حرف S براي توضيح خطرات يك ماده .

·          حداكثر دو نماد خطر مورد استفاده قرار گيرد ( در جايي كه بيش از يك نماد خطر بايستي ذكر شود،نمادهايي رابايدانتخاب نمود كه نشان دهنده جدي ترين خطرات باشند.)

نمادهاي حرفي

E:(Explosive) منفجره

O: (Oxidizing)اكسيدكننده

F: (Highly  flamable) بسيارآتشگير  

 F+: (Extremely  Flamable) شديداًآتشگير

T+:(Very Toxic) بسيارسمي          

T: (Toxic) سمي

C: (Corrosive) خورنده

Xn: (harmful) زيان آور(خفيف تراز T)

Xi : (Irritant) التهاب آور(خفيف تراز C)

 

|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در جمعه شانزدهم تیر 1391  |
 ایمنی مواد شیمیایی2

قوانين مديريتي بايد بصورتي باشد كه تنها افرادي اجازه حضور در محل كار شيميايي را داشته با شند كه به آنها مربوط مي شود. و هيچ دليلي ندارد كه محل تجمع و استراحت عده اي در اين محل باشد بلكه بايد از توقفهاي بيهوده جلوگيري شود. استفاده از وسايل حفاظتي مانند ماسك و فيلتر و يا سيستمهاي تهويه و تصفيه موقع استفاده از برخي مواد شيميايي لازم است. همچنين در محلهايي كه مواد شيميايي و سمي بكار مي برند بايد بدنه ديوار كارگاه تا يك متروشصت سانتيمتر ارتفاع از كف زمين قابل شستشو باشد.

نتيجه گيري:

مديريت بايد اطلاعات كافي در زمينه مواد شيميايي مورد استفاده را فراهم سازد و با ارزيابي خطرات مربوط به هر ماده، احتياطات لازم را بعمل آورد و براي تمام مواد برگه هاي اطلاعات ايمني فراهم كند. تنها بايد موادي به محل كار وارد شوند كه مطابق با قوانين مواد شيميايي بصورت صحيح و مناسب بسته بندي شده و داراي برچسب باشند و خطرات مربوط به آنها در نظر گرفته شود. برگه اطلاعات ايمني مواد شيميايي بايد همراه با ماده شيميايي در دسترس همه كاركنان آن محل قرار گيرد.

با بازرسي فيزيكي از كل محل كار بايد ليست موجودي كليه مواد شيميايي تهيه گردد پس از اينكه مواد ليست شدند بايد بررسي شود كه برگه اطلاعات ايمني مواد براي آنها موجود و مهيا مي باشد و ارزيابي ريسك آنها بعمل آمده و اقدامات كنترلي لازم صورت گيرد و همچنين برنامه نظارت بر عمليات به اجرا گذاشته شود. سرانجام بايد مدارك و سوابق بررسي شده، تا از نگهداري پرونده هاي ضروري اطمينان حاصل گردد.

لازم است كه تنها افراد با صلاحيت، ارزيابي فعاليتهاي مربوط به مواد مصرفي در محل كار را طبق قوانين كنترل مواد خطرآفرين براي سلامت افراد بعمل آورند. به علاوه بايد حفاظت فردي افراد را در نظر گرفته و بر طبق قوانين، وسايل حفاظت فردي مورد استفاده را ارزيابي نمايند. براي اين عمل لازم است سميت هر ماده مصرفي، ميزان مواجهه، تعداد افراد در معرض و مدت زمان مواجهه شناسايي گردد.

حفاظت فردي با بازنگري كارهاي مختلف و با استفاده از برگه ثبت تشخيص خطرات قابل ايجاد شود در اين برگه هر قسمت از بدن كه تحت تاثير خطر وارده قرار مي گيرد ثبت مي شود. هنگامي كه خطرات كار، شناسايي شدند لازم است كه اقدامات كنترلي مناسب براي جلوگيري از خطرات و آسيبهاي ناشي از آنها ارزيابي شود.

در تدوين يك سيستم مديريت ايمني اين نكته ضروري است كه طرح اين سيستم در مرحله اول فعاليت قرار گرفته و سلسله مراتب آن بصورت زير باشد.

ايمني در نگهداري مواد شيميايي

( 1 ) آشنايي با لوزي شناسايي خطر

خطرات مواد شيميايي توأم با ازدياد مصرفشان در صنايع مختلف افزايش يافته و از طرفي چون بخاطرسپردن خطرات مواد شيميايي گوناگون و چگونگي مقابله با آنها براي هر شخص امكان پذير نيست .بنابراين جهت سهولت در مورد آگاهي از خطر هر ماده شيميايي از يك لوزي چهار خانه استفاده مي‌شود . تا هر شخصي با توجه به آشنايي قبلي با مشخصات اين لوزي از چگونگي خطرات آن ماده شيميايي آگاه گردد.

لوزي خطر

لوزي خطر داراي چهار خانه است .

v     خانه بالايي مربوط به قابليت اشتعال جسم مي‌ باشد .

v     خانه‌ي سمت راست قابليت فعل و انفعال شيميايي ( پايدار و از نظر تركيب با  آب) را نشان مي‌دهد .                                                  

v     خانه سمت چپ لوزي خطرات بهداشتي ( خطر ماده شيميايي بر روي سلامتي ) را نشان مي‌دهد .

v     خانه پاييني نشان دهنده خطرات خاص مي‌باشد .

 

خانه‌هاي لوزي داراي يك زمينه رنگي يا حروف رنگي ثابت بصورت زير مي باشد :

·         رنگ قرمز براي خانه بالا ( قابليت اشتعال )

·        رنگ آبي براي خانه سمت چپ ( خطرات بهداشتي )

·        رنگ زرد براي خانه سمت راست ( قابليت فعل وانفعال شيميايي )

·  خانه پايين بي‌رنگ و يا اينكه به رنگ بدنه محموله مي‌باشد  ( خطرات خاص ) 

 

 

 

 

 

هر كدام از موارد فوق  ( قابليت فعل و انفعال شيميايي . قابليت اشتعال . خطرات شيميايي ) به پنج درجه تقسيم مي‌شوند ( از درجه صفر تا درجه 4 ) بطوريكه درجه صفر نشان دهنده بي‌خطري و درجه 4 نشان دهنده خطر بسيار شديد مي‌باشد .

ü      اين درجه بندي در مورد خطرات خاص وجود ندارد .

قابليت اشتعال مواد شيميايي

درجه 4:

گازهاي شديدا قابل اشتعال و مايعات بسيار فرار قابل اشتعال و موادي كه در حالت گردو غبار در هوا تشكيل مخلوط انفجاري ميدهند. مانند: سولفيد هيدروژن – استالدئيد- اسيد پيكريك.

درجه 3:

مايعاتي كه تقريبا در حرارت نرمال مشتعل ميشوند. مانند: هيدروكسيل امين – فسفر سفيد – استايرن .

درجه 2:

مايعاتي كه جهت مشتعل شدن بايد مقداري حرارت ببينند و جامداتي كه توليد بخارات قابل اشتعال مينمايد. مانند: اسيد استيك – نفتالن – فرم الدئيد.

درجه 1:

موادي كه قبل اشتعال بايد حرارت ببينند. مانند: گليسيرين – سولفور – روي .

درجه صفر :

موادي كه مشتعل نميشوند . مانند : اسيد نيتريك – پراكسيد سديم – اسيد سولفوريك .

خطر بهداشتي مواد شيميايي:

منظور از خطرات بهداشتي همان خطرات و مضرات مواد شيميايي بر روي سلامتي انسان مي باشد و مفهوم درجات پنجگانه آن بشرح زير مي‌باشد :

درجه 4:

          موادي كه مقدار كمي از بخارات آنها مي‌تواند سبب مرگ شود مانند هيدروژن سيانيد HCN

درجه 3 :

           موادي كه خطرات فوق‌العاده براي سلامتي دارند  مانند سولفيد هيدروژن H2S  هيدرواكسيد سديم NaOH  فسفر سفيد P

درجه 2 :

           موادي كه براي سلامتي خطرناك هستند . مانند اكسيد اتيلن C2H4O  نفتالين  C10H8

درجه 1:

          موادي كه خطرات كمي براي سلامتي دارند . مانند كلسيم Ca

درجه صفر :

                مو ادي كه تحت شرايط حريق نيز خطري براي سلامتي توليد نمي‌كنند . برنز. فسفر قرمز

قابليت فعل و انفعال مواد شيميايي :

ميزان پايداري و تركيب ماده شيميايي با آب را نشان داده و تقسيم بندي آن بصورت زير است :

درجه 4:

           موادي كه در حرارت و فشار معمولي قادر به تجزيه يا واكنش انفجاري است . مانند اسيد پيكريك و تري نيترو تولوئن

درجه 3 :

            موادي كه قادر به تجزيه يا واكنش انفجاري بوده ولي جهت اين عمل به چاشني يا حرارت كافي نياز دارند . مانند فلوئر f

درجه 2:

          موادي كه در حالت عادي ناپايدار بوده و تغييرات شيميايي يا فته ولي منفجر نمي‌شود

درجه 1 :

           موادي كه درحالت عادي پايدار بوده ولي در حرارت و فشار بالا ممكن است ناپايدار شوند و با آب واكنش نمود ه ( ولي نه بشدت ) انرژي آزاد نمايد مانند روي z

درجه صفر :

                 موادي كه در حالت عادي حتي در شعله پايدار هستند و با آب واكنش نمي‌دهند .مانند ذغال چوب 

خطرات خاص مواد شيميايي:

خطرات خاص شامل خطر و اكنش با آب يا پلي مريزه شده و يا خطر مواد راديواكتيو را نشان مي‌دهد .

اگره  منظور خطر استفاده از آب جهت اطفاء حريق باشد ( مثل خاموش كردن حريق سديم با آب ) در خانه پايين يك W كه يك خط از مركز آن گذشته (W ) قرار داده مي‌شود و اگر جسم تحت شرايطي پلي مريزه شود علامت         در اين خانه جايگزين مي‌شود .

مواد پلي‌مريزه مواد شيميايي هستند كه به هنگام سوختن گاز سمي توليد ميكنند و به راحتي خاموش نمي‌شوند .

شناخت ايمني موادشيميايي:

     محصولات صنعت شيميايي را مي توان به سه گروه كه مطابق با مراحل اصلي ساخت است تقسيم نمود :

الف ) مواد شيميايي ( آلي و معدني ) معمولاً در مقياس زيادي ، تا چندين ميليون تن در سال توليد مي شوند و معمولاً به مواد شيميايي ديگر تبديل مي گردند.

ب ) مواد شيميايي واسطه كه از مواد شيميايي پايه تهيه مي شوند اكثر مواد واسطه احتياج به فرآيند هاي بيش تري در صنعت شيميايي دارند ولي بعضي ديگر ، مثلاً حلالها ، همان طور كه هستند مورد استفاده قرار مي گيرند .

ج) محصولات شيميايي نهايي ، بوسيله فرآيند هاي شيميايي بيش تري ساخته مي شوند. بعضــي از اينـها ( داروهـا ، لـوازم آرايشـي و صابونها ) به همين صورت مصرف مي شوند ، برخي ديگر مثل الياف ، پلاستيك ، رنگ ها و رنگدانه ها متحمل فرآيند بيشتري مي گردند.

بنابراين بخشهاي عمده صنعت شيميايي به اين قرارند :

1-  مواد شيميايي غير آلي پايه : اسيد ها ، قلياها ، نمكها كه عمدتاً در صنايع ديگر كاربرد دارند . گازهاي صنعتي مثل اكسيژن ، نيتروژن و استيلن

2-  مواد آلي پايه : منبع توليد لاستيك ، رزين ها ، لاستيك هاي مصنوعي و الياف مصنوعي،‌حلالها و مواد خام ، شوينده ها ، رنگ ها و رنگدانه ها

3-  كودها و آفت كش ها ( علف كش ، قارچ كش ، حشره كش و غيره  )

4-  پلاستيك ، رزين ها ، لاستيك هاي مصنوعي ، الياف مصنوعي و سلولزي

5-  داروسازي ( دارويي و پزشكي )

6-  رنگ ها ، جلا دهنده ها و لعاب ها

7-  صابون ها ، شوينده ها ، پاك كننده ها ، لوازم آرايشي و ساير مواد مربوط به آرايش

8-  مواد شيميايي متفرقه مانند صيقل دهنده ، مواد منفجره ، چسب ها ، جوهرها ، فيلم عكاسي و ديگر مواد شيميايي .

     با توجه به تعداد بي شمار محصولات درگير تهيه نمودار كامل يا تاريخچه از مواد خام ، فرآيندها ، مواد واسطه و محصولات تمام شده در صنعت شيميايي ، كاري غير ممكن است
|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در جمعه شانزدهم تیر 1391  |
 ایمنی مواد شیمیایی1

ايمني مواد شيميايي:

مديريت مصرف ايمن مواد شيميايي

مقدمه

با پيشرفت تكنولوژي و صنايع پتروشيمي در جهان هر روزه بر تنوع مواد شيميايي افزوده مي شود و انسان در برابر حوادث بيشماري قرار مي گيرد تا جايي كه حتي براي مصرف اين مواد احتياج به آموزش و دستورالعمل كاري احساس مي شود. گوناگوني مواد و گستردگي آن در صنايع احتياج به نظارت و رعايت يكسري اصول پيشگيري از عوارض آن را دارد. همه بايد هنگام مصرف موادي كه با آن آشنايي كافي نداريم دقت كنيم و از اثرات آن بر بدن غافل نشويم كه حتي ممكن است اثرات مزمن آن سالهاي متمادي طول بكشد تا بروز كند. لذا پيشگيري از حوادث و بيماريها و جلوگيري از عوامل زيان آور آن در محيط كار به مراتب مقرون به صرفه تر از پرداخت خسارات و زيانهاي ناشي از آن مي باشد.

بديهي است دستگاههاي نظارت كننده جهت رعايت اصول ايمني و بهداشتكار و موازين قانوني بايد بطور منظم واحد هاي درگير را تحت نظارت و كنترل داشته باشند و در مواردي كه اين اصول رعايت نمي شود بلافاصله گوشتزد نموده تا كارفرمايان محترم در رفع آن اقدام كنند.

بطور كلي تهيه محيط كار مناسب، و لحاظ تدابير پيشگيرانه در امر حفاظت و بهداشتكار از وظايف كارفرمايان بوده و مسئولين امر بايد در ايجاد چنين محيطي كوشا باشند تا با گسترش كار و بروز عوامل زيان آور حاصل از مصرف مواد در كارگاه، سالم سازي محيط نيز مد نظر بوده و همگام با شاغلان، محيط امن و بهداشتي داشته باشيم زيرا ايمن سازي و سالم سازي محيط كار بهترين روش براي حفظ نيروي انساني كارآمد و سرمايه هاي ملي بشمار مي آيد.

شناخت مواد شيميايي مورد مصرف و اثرات آن از موازيني است كه بايد مديران به آن توجه نموده و شاغلان را از خطرات اين مواد آشنا نمايند و به آموزش مداوم آنها همت گمارند و رعايت استانداردها و موازين ايمني و بهداشتي را قرباني منافع آني نكنند.

بايد آموخت بهترين روش در هنگام مصرف مواد شيميايي چه مي باشد؟ آيا استانداردها و دستورالعملهايي وجود دارد كه شخص را در برخورد با آن ماده آگاه نمايد؟ چگونه با آن مواد كاركنيم كه براي ما زيان آور نباشد؟

تمام اين سوالات و مشابه آن احتياج به شناخت كلي و جزيي از ماده، ايجاد استاندارد مناسب و قبول زحمت و پيگيري توسط كارشناسان و مسئولين ايمني و بهداشت حرفه اي مي باشد.

اهميت شناخت مواد شيميايي مورد استفاده

حاصل فرآيندهاي مختلف موجود در محيط زندگي انسان ايجاد عواملي را مي كند كه مخل سلامتي انسان است. با پيشرفت تكنولوژي در تمام كارهايي كه انسان انجام مي دهد عواملي مضر سلامتي فردبروز مي كند كه به چند دسته تقسيم مي شود يك دسته آن عوامل زيان آور شيميايي محيط كار و بيماريهاي ناشي از اين عوامل زيان آور مي باشد.

امروزه فرآيندهاي مختلف، داراي عوامل زيان آور بوده كه از راههاي گوناگون مانند استنشاق و تماس و غيره روي بدن فرد تاثيرگذار مي باشند با پيشرفتهاي اساسي و چشم گيري كه در امر ايمني و بهداشتكار و پيشگيري و رعايت اصول ايمني و بيماريهاي شغلي فراهم شده موجب كاهش بيمارها و حوادث گرديده است.

اكثر مواد شيميايي مورد استفاده مي توانند روي انسان اثر مخربي داشته باشند لذا رعايت اصول بهداشتكار ضروري مي باشد. توجه به مقوله عوامل زيان آور شيميايي محيط كار اعم از صنايع شيميايي يا غيره بايد مورد توجه قرار گيرد زيرا ميزان بالايي از بيماريها در اثر سموم محيطي و شغلي شيوع مي يابد و مي تواند هر عضوي از بدن را درگير نمايد. اگر تاريخچه دقيق از تماس محيطي و شغلي با عامل شيميايي محيط كار گرفته شود زمينه تشخيص دقيق و صحيح آثار اين مواد را مشخص مي گرداند براي بررسي بعضي از اثرات مواد روي بدن اين دوره ممكن است چند سال طول بكشد تا مشخص شود.

امروزه در محيط هاي كاري اين نكته حائز اهميت است كه اكثر كاركنان در موقع كار و يا در محيط كار با عوامل شيميايي تماس دارند كه اطلاعات كافي از آن ندارند و حتي نام مواد را درحالي كه با آنها كار مي كنند نمي دانند و اطلاعات كافي هم درباره خطرات اين مواد به اندازه كافي موجود نمي باشد. بسياري از كليدهاي تشخيص بيماريهاي شغلي و محيطي، شناخت مواد و ساختار تشكيل دهنده آن مي باشد. هر يك از مواد شيميايي مختلف كه به صورت مواد اوليه و خام-بينابيني و توليدي بوجود مي آيند به شكلهاي گاز، مايع ، جامد ديده مي شوند كه به صورت طبيعي يا مصنوعي بوده و داراي منشاء گياهي، حيواني، سنتتيك است كه در دسته بندي خطرات ناشي از آن، هر يك داراي خطرات مختلفي مي باشند كه در صورت مواجهه فرد با آنها بسته به نوع ماده شيميايي، غلظت، راه ورود، مدت زمان مواجهه و ماهيت كار و ساير عوامل محيطي، بيماريهاي مختلفي بروز مي كند.

هنگام مصرف مواد شيميايي فاكتورهاي مختلفي مانند نوع ماده شيميايي و راههاي ورود به بدن و اثرات آنها بايد در نظر گرفته شوند برخي مواد شيميايي از نظر فاكتور غلظت و برخي از نظر راه ورود به بدن يا مدت مواجهه اثرات خود را نشان مي دهند مصرف كننده بايد توجه كند كه ماده شيميايي مورد مصرف از كدام نظر بيشترين خطر را براي وي دارد بطور مثال نيكوتين كه بيشتر در كارخانجات سيگار ديده مي شود در تماس با پوست بالاترين جذب را دارد در صورتي كه از طريق استنشاق خطر بالقوه اي محسوب نمي شود و يا موادي مانند قطران در تماس با پوست ممكن است ايجاد سرطان بنمايند.

*اطلاعات ايمني و بهداشتي و مشاركت كاركنان

براي ايجاد مديريت صحيح مصرف مواد شيميايي وجود اطلاعات كامل، دقيق و مكتوب مورد نياز مي باشد كه به استناد آن بتوان تصميم گيريهاي مديريتي براي ايجاد سيستمهاي حفاظتي و شناخت خطرات انجام داد. اين اطلاعات را مي توان از منابع مختلف بدست آورد كه مي تواند شامل استفاده كنندگان يا گروههاي مسئول در امر تهيه و توليد باشد يا كساني كه بنحوي در تجزيه و تحليل خطرات يا نوع ماده شيميايي تحقيق و بررسي مي نمايند. شناخت ماهيت ماده شيميايي از اهميت زيادي برخوردار است. امروزه اين نكته براي انسان قابل تامل است كه در برخورد با مواد شيميايي چگونه بايد رفتار كند. مواد گوناگون از طرق مختلف بطور مستقيم يا غير مستقيم بر انسان تاثيرگذار مي باشند و تا جايي اين مواد افزايش يافته كه اگر براي آن تدابير مناسب انديشيده نشود زماني نه چندان دور مارا با مشكلات اساسي مواجهه مي كنند اكنون آب، هوا، مواد غذايي، خاك به نحوي تحت تاثير اين مواد قرار گرفته كه اگر به اين ترتيب پيش برود بيماريها و حوادث گوناگون بروز مي كنند شايد آلودگي هوا در شهرهاي بزرگ گوشزد اين نكته باشد كه اكنون بايد اطلاعات خود را در مورد خطرات هواي آلوده بيشتر كنيم و راههاي مناسب كنترلي را بيابيم و اين ميسر نيست مگر اينكه يك مديريت ايمن با تحقيقات و اطلاعات كافي بوجود آيد. عدم تجزيه سموم شيميايي مانند د.د.ت مي تواند از طريق مواد غذايي وارد بدن انسان شود. ويا مصرف انواع حشره كشها كه در منازل مورد استفاده مي باشد مي تواند مخل سلامتي فرد باشد. ورود مواد شيميايي مختلف از فاضلاب كارخانجات آب و خاك را آلوده كرده و موجب آلودگي محيط زيست گشته و شايد آبزيان و جانوران زيادي را مسموم نمايد. عدم آگاهي برخي كشاورزان نيز كه از فاضلابهاي آلوده به انواع عناصر سنگين براي كشتزارهاي سبزيجات استفاده مي كنند موجب گشته با اين اقدام نادرست خود عملاً مواد غذايي آلوده توليد كنند.استفاده مداوم آنها هشداري براي آينده ميباشد كه بايد به مصرف درست آن دقت كرد و دستورالعملهاي مناسب و دقيق تهيه نمود وقبل از اينكه موجب رخدادهاي غيرقابل جبران شود آموزشهاي لازم صورت گيرد. تهيه يك برنامه منظم اطلاعاتي انسان را در مقابله و تماس با انواع مختلف مواد شيميايي ياري مي كند اين برنامه فقط از طريق يك كار تيمي كه بين شاغلان و مديران و مسئولين باشد سريعاً به نتيجه مي رسد و مديران صنايعي كه با مواد شيميايي كار مي كنند لازم است در زمينه بررسي خطرات با كارگران شاغل خود مشورت كنند كه اين امر موجب خواهد شد تعداد بيشتري از كارگران نيز در تصميم گيري دخيل شده و در تهيه و تامين اطلاعات مورد نياز همكاري كنند آنان در محيط كار متوجه برخي شرايط كار با مواد شيميايي مي باشند كه ممكن است با تغيير اين شرايط طروق مصرف ماده شيميايي نيز تغيير كند. علم كاربردي ماده شيميايي كمك شاياني در تهيه دستورالعملهاي مصرف مي نمايد شايد نكات بسيار پيش پا افتاده اي مانند تماس مستقيم بخش كوچكي از پوست با اسيد هيدروفلوريدريك و يا روشن كردن كبريت در يك جايگاه توزيع گاز مايع يا بنزين و يا خوردن مايعاتي مانند نفت كه اهميتي ندارد بتواند فاجعه اي عظيم ايجاد كند اگر در محيطي بدون دليل مشخص ناگهان بيماري شيوع پيدا كرد احتمال اثر مواد شيميايي دور از ذهن نيست اگر متوجه ظرف خالي مخصوص مواد شيميايي در محيط شديد آن را پيگيري نماييد. چگونگي برخورد با اين مواد مي تواند الگوي مصرف ايمن ما را تعيين كند. همچنين جواب سوالات زير نيز به ما كمك خواهد كرد تا اطلاعات مناسبي بدست آوريم، اين سوالات نظير: ظروف مواد شيميايي كه در محيط پراكنده مي شود چه ضرري دارد؟ ظروف مواد شيميايي كه در نزديك محل كار جمع آوري مي شود مي تواند چه اثري روي ساكنين و شاغلين اطراف داشته باشد؟ عوامل طبيعي مانند باد و باران چه دخالتي مي تواند دراين ضايعات داشته باشد؟ مواد شيميايي كه نيمي مصرف شده و نيمي دور ريخته مي شود الگوي صحيح مصرف آن چيست؟ چه كنيم كه هنگام مصرف، مواد ما خراب يا فاسد نشود؟ مواد شيميايي كه فاسد نشده برنامه مصرف يا دفع آن چگونه است؟ انواع گوناگون مواد شيميايي را كه براي يك منظور مصرف مي شود چگونه با هم و يا در كنار هم مصرف كنيم، واكنش آنها نسبت به هم چگونه است؟وظيفه كارگر درهنگام مصرف چيست؟ دقت به چه نكاتي لازم است كه اورا از گزند اثرات اين ماده محافظت كند؟ چه كسي يا كساني مسئولند كه اورا آگاه سازند، اين اطلاعات از كجا آمده و چقدر اعتبار دارد؟ آيا رعايت دستورالعملهاي مصرف اورا ايمن مي كند؟ در برخورد با مواد شيميايي توجه به چه نكته اي در درجه اول اهميت قرار دارد؟ اگر ماده شيميايي مورد مصرف امروز يا فردا تغيير كرد دستورالعمل مصرف آن چه تغييري مي كند؟ آيا بر سلامت كارگران اثر مي گذارد؟

پاسخ به چنين سوالاتي با گستردگي مواد شيميايي ويا انحصاري بودن و كم بودن اطلاعات مصرف دشوار است و نياز به مشاركت توليد كننده و مصرف كننده مي باشد.

وجود علائم هشداردهنده بين المللي چراغ روشني در برخورد با اين مواد مي باشد كارگري را درنظر بگيرد كه از يك بشكه بزرگ مقداري تينر دريك ظرف كوچك براي مصرف خالي مي كند، اگر اطلاعاتي در زمينه اين ماده از او بپرسيد قطعاً جواب دقيقي به شما نمي دهد او شايد نداند كه بايد در بشكه بزرگ بسته شود. و در پايان كارش نيز ممكن است مقداري در ظرف كوچك خود باقي بگذارد و با پايان شيفت كار اين ظرف نيز در محيط باقي مانده و در اثر گذشت زمان تبخيراتي صورت گيرد و فضا مملو از بخارات تينر شود كه امكان دارد با يك جرقه، محيط كار يا افرادي را نابود كند ولي اگر در مصرف مواد شيميايي كارگاه دستورالعمل و اطلاعات مناسبي تهيه مي شد و در شرح وظايف وي قرار ميگرفت او نيز بهتر رعايت مي نمود.

اطلاعات ياد شده در برخورد با ضايعات و ظروف خالي مواد شيميايي و بازيافت آن نيز حائز اهميت است حتي فردي كه مي خواهد از بشكه خالي شده تينر براي مصارف ديگر استفاده كند بايد روش كار را بداند . يك مثال واضح در اين مورد حادثه اي است كه كارگري مي خواست با سنگ برش بشكه خالي تينر را دو نيم كند كه بخارات تينر و جرقه موجب سوختن صورتش شد اين عملكرد بويژه در مواردي كه مي تواند براي كارگران و محيط كار خطرآفرين باشد مهم است. براستي چه كسي پيگيري و تهيه اين اطلاعات را بر عهده دارد. تا محيطي ايمن و كارگراني سالم داشته باشيم؟ حوادث و بيماريهاي گوناگوني در اثر بي اطلاعي و عدم رعايت برخي اصول اوليه ايجاد شده، ولي اكنون بايد بكوشيم تا يك مديريت ايمن در هنگام مصرف مواد شيميايي ايجاد كنيم و بتوانيم افراد را به وظايف خويش آگاه كنيم.

غلظت ماده شيميايي و زمان تاثير آن-اثرات متفاوتي ايجاد مي كند-هرچه غلظت و زمان تاثير، بيشتر باشد اثرات آن حادتر و شديدتر است.

تاثير مواد شيميايي ممكن است فوري و بلافاصله باشد يا اينكه پس از گذشت مدتي بروز نمايد كه اين امر بستگي به نوع ماده شيميايي و نوع تماس با بدن دارد. هميشه اطلاعات لازم مانند طرز مصرف، موارد مصرف، احتياط و هشدارها، علائم مسموميت، كمكهاي اوليه، تركيبات ماده شيميايي، ماده موثره، LD50 ماده موثره در زمينه مواد شيميايي پيرامون ما كه با آن سروكار داريم مي تواند به ما كمك نمايد كه چگونه عمل كنيم يا دليل برخي از اعمال ناخواسته را بيابيم. 

تجزيه و تحليل خطرات هنگام مصرف

مواد شيميايي به صور مختلف در بسياري از صنايع مورد استفاده قرار مي گيرد و حتي مي توان از مصرف مواد شوينده و پاك كننده در منازل نيز به عنوان پارامتر جزئي مواد شيميايي نام برد اما به دليل خطرات و حوادث آن مواد، مي توان آنها را به عنوان ماده اي شيميايي و خطرناك ذكر كرد.

در تجزيه و تحليل ايمني مشاغل كه عبارتند از بررسي جزئيات روش كار آن شغل و خطرات كنترل نشده مي باشد آموزش ايمني آن بسيار موثر است. وقتي كه خطرها شناخته شدند، راه حل دقيق بايد مشخص شود كه بعضاً ممكن است با ايجاد يكسري تغييرات فيزيكي و جابجايي و يا جايگزيني همراه باشد و يا با تغييراتي در شرايط كار جهت حذف يا به حداقل رساندن خطر ايجاد شود. مثل چيدن مواد بطور ايمن بر روي هم. البته اجراي اينگونه موارد نياز به آموزش و وجود كادر متخصص دارد. هنگامي كه جزئيات و آناليز شغل و شرح آن نوشته مي شود بايد مسائل ايمني و بهداشتكار در آناليز شغل لحاظ شود تا بتوان با آموزش افراد شاغلي كه در شغل كار با مواد شيميايي هستند خطرات كار خود را بدانند و تدابير مناسب رعايت گردد.

علائم و هشدارها

مسئوليت مديريت ايمني مواد شيميايي و درمان مسموميتها و پيشگيري از آلودگي محيطي با وزارت بهداشت و درمان مي باشد كه بايد جهت ايجاد اهداف توسعه پايدار در كليه محيطهاي كاري كه با مواد شيميايي سروكار دارند اقدامات لازم براي ايجاد محيطي امن و سالم فراهم شود. بايد اطلاعات پروفايل ايمني شيميايي MSDS و فهرست مواد شيميايي آنها تكميل و به روز باشد و برنامه ريزي منسجم در جهت كاهش حوادث و مسموميتها انجام شود و با پيگيري در زمينه حذف آنها اطلاع رساني به موقع صورت گيرد.

از سوي وزارت بهداشت و درمان بايد سيستم مديريت ايمني در تمام زمينه ها تدوين و به مركز ذيربط ابلاغ شود تا همگي با يك هدف واحد و انتخاب راه صحيح كه همانا مديريت صحيح ايمني مواد شيميايي است در جهت پيشگيري از حوادث و مسموميتها اقدام كنند. تا بتوان به اهداف موردنظر رسيد. با افزايش روز افزون مواد شيميايي در تمام جهات يك ضرورت و اولويت احساس مي شود تا بتوان از بحران آينده جلوگيري كرد. بايد شناسايي و طبقه بندي مواد و الصاق بر چسب و برخي توصيه هاي ايمني بر روي ظروف مواد شيميايي درج گردد. تا حمل و نقل، انبارداري و مصرف، ايمن تر و با دقت بيشتري صورت گيرد.

هر چند كه مسئوليت اصلي كنترل زيانهاي ناشي از مصرف مواد شيميايي از وظايف مديريت سازمان مي باشد ولي لازم است كليه مديران و شاغلان با هماهنگي و نظرات كارشناسي متخصصان مختلف از خسارات احتمالي جلوگيري كنند و از روشهايي كه كمترين خطر را دارد استفاده نمايند. علائم و دستورهاي ويژه به كاركنان آموزش داده شود تا در موقع استفاده از مواد شيميايي بكار گيرند مثلاً در كارگاهي كه جهت ايجاد گرمايش آن از ورود هواي گرم استفاده مي شود نبايد ظروف مواد شيميايي در حال مصرف در جريان هواي گرم قرار گيرد زيرا موجب انتشار مواد در هواي كارگاه خواهد شد و هواي تنفسي را آلوده مي كنند در چنين كارگاههايي استفاده از اتاقكي كوچك كه مواد شيميايي در حال مصرف در آن نگهداري شود وبه ميزان مورد نياز از آن برداشت شود بسيار مفيد است و موجب خواهد شد بخارات كمتري در محيط پراكنده شود يا افراد ناآگاه با آن تماس نداشته باشند و يا اينكه اگر شاغلي ديگر مشغول كار باشد اين مواد در مسير حركت او نخواهد بود و يا اينكه اگر بخواهد كاري انجام دهد از نظر واكنشهاي شيميايي مشكلي نخواهد داشت و يا مثلاً برخي افراد سيگاري رعايت نكرده و در محيط كار نيز مبادرت به كشيدن سيگار مي كنند و ته سيگار خود را در محل كار پرتاب مي نمايند همين ته سيگار در اكثر مواردي كه از مواد شيميايي استفاده مي شود مشكلات آتش سوزي ايجاد نموده است كه خسارات جاني و مالي بسياري ايجاد مي كند. پس آگاه نمودن پرسنل، اقدام مثبتي
مي باشد كه در اين آگاهي بايد زيانهاي مختلف ناشي از ماهيت كار آشكار گردد. همچنين بايد امدادرسانان از ماهيت مواد آگاه باشند تا بتوانند در مواقع ضروري نسبت به مهار عواقب حوادث آن اقدام كنند.

برخي مواقع تغيير در شرايط فرآيند استفاده از ماده شيميايي ايجاد خطر مي كند بدين صورت كه شايد برخي مديران دستورالعمل ويژه براي كار را درنظر نگرفته و تغيير شرايط فرآيند را همانند تعميرات و جابجايي در نظر مي گيرند در صورتيكه تعمير و نگهداري با ايجاد تغيير در فرآيند متفاوت است و نيازمند بررسي مي باشد و نبايد توصيه هاي ايمني را ناديده گرفت و براي حفظ كار به تعميرات بسنده كرد.بلكه بايد به نوع ماده شيميايي و اثر آن بر بدن توجه كرد و به تناسب آن از روش كار مفيد استفاده كرد و توجه به هشدارهاي لازم كه در مورد ماده شيميايي كه به صورت برچسب برروي آن انجام شده الزامي است و مصرف كننده بايد دقت نمايد ماده اي كه استفاده مي كند روي ظرف آن هشدارهاي لازم ذكر شده باشد البته وجود اين علائم و هشدارها نشان دهنده ماده شيميايي مي باشد و بايد مصرف كننده حتماً آنها را مطالعه كند تا از ماهيت آن آگاهي يافته و بتواند خطرات آن را شناسايي كند و آن نشانه كيفيت و يا تبليغ آن ماده شيميايي نمي باشد و ضرورت شناخت آن ماده شيميايي را نشان مي دهد.

*مراقبتهاي بهداشتي

افرادي كه در تماس با مواد شيميايي قرار دارند بايد حداقل هر شش ماه يكبار معاينات دوره اي را انجام دهند و كليه تستهاي لازم متناسب با نوع ماده شيميايي در نظر گرفته شود و نتايج حاصله مورد بررسي قرار گرفته و تك تك افراد تحت نظر باشند تا قبل از تاثير مواد روي افراد پيشگيري لازم انجام شود. ايمن سازي محيط كار و جلوگيري از عوامل زيان آور كار در محيطهاي شيميايي به مراتب مقرون به صرفه تر از پرداخت خسارات و زيانهاي ناشي از حادثه و بيماري است يكي از راههاي جلوگيري از اين قبيل حوادث انجام آموزش بهداشت مي باشد كه مي تواند نقش ارزنده اي در جلوگيري از حوادث شيميايي ايفاء كند غفلت و بي احتياطي در كار غالباً حوادثي را بوجود مي آورد كه با رعايت قوانين و استاندارها مي توان از وقوع حوادث پيشگيري كرد. شايد بتوان گفت در هنگام بروز حادثه يك وضعيت سردرگم و گيج كننده اي در محل ايجاد مي شود و وقوع حادثه را محال تلقي مي كنند و كمتر كسي آن را باور دارد. بنابراين اينجاست كه اهميت رعايت مقررات ايمني و بهداشتكار آشكارتر مي نمايد. بنابراين نبايد هيچ موضوعي را ناچيز شمرده و غفلت كرد.

|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در جمعه شانزدهم تیر 1391  |
 ایمنی لیفتراک

ايمنی ليفتراک ۱ LIFTRUCK SAFETY   

  ایمنی لیفتراک Liftruck Safety 1

براساس آمارهای منتشره از سوی سازمان NIOSH سالیانه 100 نفر در ایالات متحده در اثر برخورد با لیفتراک جان خود را از دست می دهند و حدود 20000 نفر دچار صدمات جدی می شوند .

ازمهمترین عوامل بروز حادثه:
 عمل نا ایمن می باشد و از شا خص ترین اعمال نا ایمن عدم رعایت مقررات ایمنی در رانندگی و حمل و نقل می باشد

ایمنی لیفتراک:

1-از بکارانداختن لیفتراکی که دوره آموزش آن را فرا نگرفته اید و مجاز به راندن آن نیستید خودداری کنید.
2-به ظرفیت مجاز حمل بار ایمن با  لیفتراک توجه نمایید
S.W.L /W.L.L.

3-هیچگاه  از یاد نبرید:

4-از روی کابلها و شلنگها در صورتی که  حفاظ ندارند عبور نکنید.
5-در هنگام حرکت بدون بار ارتفاع شاخکها از زمين حداقل 150 میلی مترباشد.                      

6-طبقه بندی انواع لیفتراکها بر اساس نیروی محرکه :
الف :مکانهای بی خطر
لیفتراکهای گازوئیلی
D
لیفتراکهای الکتریکیE
لیفتراکهای بنزینی G
لیفتراکهای گاز مایع LP

ب:مکانهای پرخطر (خطر انفجار –اشتعال –برق و...)

1.      گازوئیلی ویژهD.S

2.      گازوئیلی برای تجهیزات برقی فشار قویD.Y

3.      الکتریکی ویژهE.S

4.      الکتریکی کاملا ایزوله شدهE.E

5.      محیطهای خطرناک با اتمسفر خاص E.X

7-لیفتراک یک اتومبیل مسابقه نیست لذا با سرعت مجاز حرکت نمائید (حداکثرسرعت مجاز 5KM)

8-شاخکها را تماما زیر بار داخل نمائید و مواظب شاخکهای بیرون آمده از طرف دیگر باشید.

9-هیچ کدام از : اعضا بدن را از محدوده اتاقک لیفتراک بیرون نبرید.

10- اجازه ندهید:افراد غیر مجاز دستگاه را روشن کرده و آنرا جابجا نمایند .
11-  اجازه ندهید :کسی زیر شاخکهای بالا برده شده بایستد وتردد نماید.

12- دستها ، پاها و سر خود را بین قطعات متحرک لیفتراک و سایر خودروها قرار ندهید.

13-اجازه ندهید: اشخاص روی شاخکها سوار شوند.

14-با لیفتراک به طرف اشخاصی که در نزدیکی دیوار هستند حرکت ننمائید زیرا ممکن است راه فرار نداشته باشند.
15-سوار نمودن افراد ونفرات روی لیفتراک ممنوع است .     

16-  در زمین های شیب دار از   انبار کردن پالت ها جلوگیری نمائید.
17-برای حمل یک بار همزمان از دو لیفتراک استفاده نکنید.
18-از ترمز ناگهانی برای تخلیه بار بپرهیزید.
19-مطمئن شوید که بار به درستی روی شاخکها قرار گرفته وپایداری لازم را برای جابجایی دارد . 
20-مسیر حمل بار را از نظر باز وخلوت بودن وموانع احتمالی بررسی نمایید .
21-جایی که بار را بر روی آن قرار می دهید پایداری واستحکام لازم را داشته باشد .

22-لیفتراک را در مقابل تجهیزا ت  ،تابلوهای برق و پله های فرار پارک ننماید.

23- بارهای نوسان دار را بیش از 300MM از زمین بلند نکنید.
24- در هنگام حمل مخازن حاوی مایعات هر قدر ممکن است  نزدیک زمین و بسیار آهسته حرکت نمائید.

25-قبل از ترک لیفتراک:
 شاخکها روی زمین ،ترمزدستی کشیده و اهرمها درحالت خلاص قرارگرفته و موتور خاموش گردد.

27-قبل از جلو آوردن دکل ترمز کنید.

28-به آرامی در جلوی قفسه (انبارش) توقف نموده و ترمز دستی را بکشید و بعداز آوردن دکل به حالت عمودی بار را تا ارتفاع مورد نظر برروی محل مورد نظر بالا ببرید.

29-بار را دقیقا از مرکز آن بلند کنید وپس از اطمینان از تعادل جابجا نمایید .

30-کف محلی که لیفتراک در آن کار میکند حتما بایستی صاف ،عار ی از سنگ و...باشد .

31-راننده لیفتراک بایستی :

-از وسایل ایمنی نظیر کفش ،کلاه و دستکش ایمنی استفاده نماید .

-از نظر شنوایی وبینایی کاملا سالم باشد .

-گواهینامه لازم را داشته باشد .

32-مطمئن شوید کف محلی که روی آن کار می کنید استحکام ومقاومت لازم را داشته باشد .

33-در سر پیچ ها ونقاط کور حتما از بوق استفاده نمایید .

34-چراغ هشدار دهنده گردان روی لیفتراک سالم وروشن باشد .

35-در زمان واژگونی لیفتراک در داخل دستگاه بمانید وبه بیرون نپرید.

36-همیشه فاصله ایمن را با دستگاهها،تجهیزات برقی ،تجهیزات گازی و...رعایت کنید .

37-هنگام دور زدن وسر پیچها مواظب باشید که وزنه تعادل دستگاه به اشیاء کناری صدمه وارد نسازد .

38-لیفتراک برای کشیدن اجسام طراحی نشده پس چیزی را با آن نکشید.

39-در سرپایینی ها هنگامی که بار دارید با دنده عقب حرکت نمایید.

40-هنگام حرکت سعی نمایید بدون کمترین ویراژ وانحراف بیمورد حرکت کنید

41-وقتی بار حجیم وبزرگ دارید با دنده عقب حرکت نمایید .

در موقع سوار و پیاده شدن از دستگیره وپله مربوطه استفاده نماییدبررسی نمایید .

42-سعی نکنید:

 لیفتراک را خودتان تعمیر نمائید خصوصا وقتی لیفتراک گرم است.

43-از حمل مواد قابل اشتعال توسط لیفتراک پرهیز نمائید.

44-در موقع فعالیت لیفتراک هیچکس بین دکل و بدنه قرار نداشته باشد.

45-حتما کپسول اطفاء حریق در لیفتراک داشته باشید .

46-یادتان باشد که برای دیدن عقب به آینه بغل اکتفا نکنید با چشم خود عقب  را ببنید .

نظر وپیشنهادات خود را برای بهتر شدن سایت بیان بفرمائید .

 

 

 

ايمنی ليفتراک -قسمت ۲   

1. بازبینی پیش عملکردی(e-operational  (prروزانه

الف.بایددستورالعمل های مربوط به بازرسی پیش عملکردی،به طورخوانا دردسترس اپراتورباشد.توصیه می شودکه دستورالعمل هابه تجهیزات نصب شوند.دستورالعمل های استانداردبرای اغلب لیفتراک های چنگالی مناسب خواهندبود،البته ممکن است باتوجه به شرایط عملکردی،دستورالعمل های اضافی نیزنیازباشد.یک نمونه چک لیست مربوط به بازرسی پیش عملکردی به عنوان ضمیمه شماره یک،درپایان این بخش آورده شده است.

ب.قبل ازراه اندازی کامیون،شرایط آن راموردبررسی قراردهید،وبه مواردزیرتوجه ویژه داشته باشید:

1.وضعیت تایرها

2.پربادبودن تایرها(درتایرهای بادی)

3.تجهیزات مربوط به اخطاروایمنی

4.چراغ ها

5.باتری

6.کنترل ها

7.سیستم های tilt(کج کننده)وبالابرنده

8.چنگال هاوسایرابزاربارگیری

 9.زنجیرهاوکابل ها

10.کلیدهای محدودکننده

11.ترمزها

12.نحوه راندن

13.سیستم(های)سوخت

14.سایرمواردی که به وسیله شرکت سازنده تعیین شده اندیامواردی که موجب سهولت درکارباکامیون می شوند.

ج.باید قبل ازاینکه از لیفتراک چنگالی استفاده نماییم، شرایطی که برایمنی اثرسو دارند،اصلاح گردند.

2.  بازرسی اولیه تجهیزات جدیدوکرایه ای

بایدقبل ازاینکه هروسیله جدیدیااستیجاری ایکه تازه واردشده اندیالیفتراک های چنگالی اصلاح شده(تعدیل-تغییرداده شده)مورداستفاده قرارگیرند،بوسیله یک بازرس که صلاحیت انجام این کاررادارد،موردبازرسی قرارگیردتامطمئن شویم که مطابق مقررات این بخش است.بایدیک بازرسی اولیه به منظور پی بردن به اینکه آیاتجهیزات جدیدمطابق احتیاجات خریدار(یاقرارداداستیجاری)هستند واینکه آیا برای کارموردنظرمناسبندیاخیر،صورت گیرد.

این بازرسی می تواندمستندشودوبایددرپرونده تاریخچه لیفتراک چنگالی نگهداری شود.

درپایان این بخش،یک تست بارگیری وفرم بازرسی ضمیمه شده است،که البته تنها جنبه نمونه داردواستفاده ازآن الزامی نیست.

3.بازرسی ونگهداری

بایدبازرسی ونگهداری لیفتراک های چنگالی پرقدرت مطابق تکنیک های زیراجراشود:

1. باید برنامه بازرسی ونگهداری ازدستورالعمل های پیشنهادشده توسط کارخانه سازنده پیروی نماید.اگر دستورالعمل های مربوط به نگهداری تجهیزات یا بازرسی آنها،باتوصیه های منتشرشده توسط تولیدکننده مغایرباشد،بایدازهمان ابتدا،سازنده یاشخص صلاحیت داردیگری،این دستورالعمل های جایگزین شده راتاییدنمایدوآنهارادردسترس نگه دارد.

2.فقط بایدبه کارکنان آموزش دیده وصاحب اختیاراجازه بازرسی،نگهداری،تعمیر،وتنظیم لیفتراک چنگالی داده شود.

3.درزمانی که لیفتراک درمنطقه خطرناک(درطبقه بندی قابل انفجار)قراردارد،نبایدتعمیری صورت پذیرد.

4.ترمزها،مکانیسم های هدایتی،مکانیسم های کنترل،لوازم مربوط به اخطار،حفاظ ها،چراغ ها،دستگاه فرمان خودکار،ابزارمربوط به بالابردن های بیش ازحدمجاز،ولوازم ایمنی بایدبه طورمنظم بازرسی ودرشرایط عملکردی ایمن نگهداری شوند.

5.همه بخش های مربوط به مکانیسم های بالابروکج کننده وقسمت های مربوط به قاب(frame) رابه دقت بازرسی کنیدوآنهارادرشرایط عملکردی ایمن نگهداری نمایید.

6.بخش هایی که به تقلبی بودن آنهامشکوک هستید،بررسی نمایید.

7.برای لیفتراک های ویژه یاابزارهایی که برای کاردرمناطق خطرناک طراحی وتاییدشده اند،مطمئن شویدکه اجزااصلی وتاییدشده عملکردهای ایمن،بانگهداری صحیح، حفظ می شوند.

8.سیستم های سوخت رسانی راازنظروجودنشتی وشرایط مناسب همه قسمت هایش بررسی کنید.درصورت وجودسیستم سوخت رسانی ای که نشتی داشته باشد،به آن توجه ویژه داشته باشید.برای جلوگیری ازبکاربردن لیفتراک تازمانی که نشتی آن برطرف شود،اقدام به عمل آید.

9.همه سیستم های هیدرولیکی رابازرسی ونگهداری نمایید.سیلندرهای tilt،شیرها،وسایربخش های مشابه رابررسی نماییدتامطمئن شویدکه نشتی هاگسترش نیافته اندوخطرآفرین نشده اند.

10.اطلاعات مربوط به حجم،عملکردایمن،وورقه های فلزی ای که دستورالعمل های مربوط به نحوه نگهداری برروی آنهاحک شده،برچسب ها،یا decals به نحوی نگهداری شوندکه خواناباشند.

11.باتری ها،موتورها،کنترل کننده ها،کلیدهای محدودکننده،وسایل حفاظتی،هادی های الکتریکی،وارتباطات رابازرسی ونگهداری نمایید.توجه ویژه ای به وضعیت عایق الکتریکی نمایید.

12.آن دسته ازتعمیرات مربوط به سیستم های سوخت رسانی واحتراق لیفتراک های صنعتی که خطرحریق رادربردارند،فقط می بایست درمکان هایی که برای چنین تعمیراتی طراحی شده اند،منتقل شوند.

13. بایدقبل ازاقدام به تعمیرسیستم الکتریکی لیفتراک ها،ارتباط باتری راقطع نمود.

14. بایدبه منظورجلوگیری ازتخلیه آب ذخیره شده درمافلرهای آبی muffler{(صداخفه کن،نمدلوله اگزوز)}به میزان کمتراز75%ظرفیت آن،آنهاراروزانه یادرمواردموردنیازپرنمود.آن دسته ازوسایل نقلیه که مافلرهایشان غربال یابخش هایی داردکه ممکن است مسدودگردند،نبایددرزمان که این بخش هایاغربال هامسدودهستند،آنهارامورداستفاده قرارداد.هروسیله نقلیه ای که جرقه یاشعله های خطرناک ازسیستم خروجی(اگزوز) خودساطع می کند،بایدسریعا"آن راازاستفاده خارج نمودوتازمانی که علت انتشارچنین جرقه یااشعه هایی برطرف نشده،مورداستفاده قرارنگیرد.

15.زمانی که دمای هرقسمت ازهرلیفتراکی،بیش ازحدی شودکه درهنگام عملکردطبیعی داشت،بایدآن وسیله راازاستفاده خارج نمودوتازمانی که علت چنین افزایش دمایی برطرف نگردد،ازآن استفاده نشود.

16.درصورتی که بخواهیم از گازنفتی مایع شده(Liquefied Petroleum Gas Fuel)به عنوان سوخت برای لیفتراک های صنعتی که ازابتدابنزین به عنوان سوخت آنهاتایید شده است،استفاده نماییم،بایدتغییرات کاملی صورت گیردکه منجربه ایجادلیفتراکی می شودکه مطابق  ویژگی های تعیین شده برای لیفتراک های طراحی شده باسوختLP یاLPS است.

17.تجهیزات مبدل وروش پیشنهادی نصب بایدبه وسیله کارخانه سازنده تاییدشوند.بایدهمه بخش هایی که نیازاست تاآنهاراجایگزین نماییم،فقط بابخش های معادل خودشان ومتناسب باایمنی آنهایی که درطراحی اصلی مورداستفاده قرارگرفتند، جایگزین شوند.

بایدضمیمه هاشامل برنامه زمانی نگهداری/بازرسی باشند.بایدهمه مراحل بازرسی ضمیمه هابه آنهاالصاق گردد.بایدقسمت های باربرازنظرتغییرشکل(deformation)بررسی شوندوبایدجوش های باربرازنظروجودترک،به صورت چشمی(visually) بازرسی شوند.بایداجزاهیدرولیکی ومکانیکی برطبق دستورالعمل سازنده بازرسی ونگهداری شوند.

18.بایدضمائم هرساله بازرسی شوندوبازرسی هابه صورت مستندارائه شود.

19.قلاب هایی که به عنوان بخشی ازضمائم محسوب می شوند،بایدهمانند قلاب های جرثقیل/لیفتراک بازرسی شوند.

4.   چنگال ها

4.1 میزان باربری چنگال

چنگال هایی که به صورت جفت(دوتایی)مورداستفاده قرارمی گیرند،بایدظرفیت اسمی هرچنگال حداقل نیمی ازظرفیت اسمی درفاصله مرکزی باشدکه بوسیله کارخانه سازنده تعیین شده است وروی پلاک اسمی لیفتراک چنگالی نشان داده شده است.

4.2. بازرسی چنگال ها

الف.چنگال هایی که به صورت تک درهربارمورداستفاده قرارمی گیرند،بایدهر12ماه یکباریاهرزمان که تغییرشکلی دایمی درآنها شناسایی شد،بازرسی شوند.درصورت استفاده شدیدازآنها،لازم است که بازرسی های بیشتری دردوره های زمانی ای که به وسیله مدیرتاسیسات تعیین می گردد،انجام شود.

ب.بازرسی چنگال هاباید باهدف تشخیص هرگونه خرابی،نقص،تغییرشکل،یاسایرشرایطی که ممکن است به استفاده ایمن لطمه واردکند،به وسیله بازرس متخصصی انجام شود.چنگالی که هرکدام ازنقص های زیررادارد،بایدازسرویس خارج شود،وتازمانی که تعمیرات مطلوب توسط کارخانه سازنده یاکارشناس دارای صلاحیت صورت نگیرد،نبایدآن رامورداستفاده قرارداد.بازرسی چنگال شامل مواردزیراست:

1.ترک های سطحی- باید بازرسی چشمی کاملی برای ترک هاودرصورت لزوم،شناسایی ترک های غیرمخرب،همراه باتوجهی ویژه به heel وجوش هایی که قسمت های پایه رابهfork blankوصل می کنند،صورت گیرد.بایدبازرسی ترک ها،همه اتصالاتfork blnakبه چنگال حامل رادربرگیرد.

2.بازرسی چنگک چنگال- بازرسی چنگال ازنظرصاف بودن تیغه ومیله،گوشه چنگال(سمت بالایی تیغه به سمت بارگیری میله)،تیغه چنگال وفرسودگی میله صورت می گیرد.ممکن است ارتفاع راس چنگال هاوبلندی چنگک هاازکارخانه ای به کارخانه دیگرمتفاوت باشد.به همین دلیل بازرسی های مربوط به چنگک چنگال هابایدبرحسب مقررات مربوط به همان کارخانه سازنده انجام شود.

3.قفل تثبیت موقعیت-ازتعمیرصحیح وعملکرددرست قفل تثبیت کننده(درصورت وجود)اطمینان حاصل نمایید.درصورت یافتن هرگونه نقصی،بایدچنگال ازسرویس خارج شودتاتعمیرات مطلوب روی آن صورت گیرد.

 4.قلاب های چنگال فرسوده-زمانی که قلاب های چنگال فراهم شدند،بایدقسمت تکیه گاه بالای قلاب وقسمت نگهدارنده هردوقلاب ازنظرفرسودگی،شکستگی وسایرتغییرشکل های موضعی بررسی شوند.درصورتی که فاصله بین چنگال وحامل آن ازحدمجازفراتررود،نبایدتازمانیکه طبق مقررات4.3تعمیرنشده،مورداستفاده قرارگیرد.

5.علامت گذاری چنگال-زمانی که برچسب چنگال واضح وخوانانیست،باید
آن رانوسازی نمود.بایدنوسازی هردستورالعملی ازطریق شرکت سازنده اصلی صورت گیرد. 

4.3 تعمیرچنگال

فقط کارخانه سازنده چنگال یاکارشناس واجدصلاحیت بایدتصمیم بگیردکه آیانیازاست یک چنگال برای استفاده مداوم تعمیرشودیاخیر،وتعمیرات فقط بایدتوسط چنین مرجع صاحب اختیاری صورت گیرد.نبایدترک هایافرسودگی های سطحی راباجوش تعمیرنمود.زمانی که نیازاست تاتعمیرات مجددا" صورت گیرد،بایدچنگال درمعرض عملیات گرمایی قرارگیرد.

5.نگهداری باتری

الف.بایدتسهیلاتی برای ترازوخنثی سازی الکترولیت های ریخته شده،اطفاحریق،حفاظت ازلوازم شارژکننده درمقابل صدمه ناشی ازلیفتراک ها،وتهویه کافی به منظورپراکنده کردن دمه های ناشی ازباتری های گازی فراهم گردد.

ب.بایدیک نقاله،لیفتراک هوایی،یاتجهیزات معادل برای حمل ونقل لوازم برای باتری های قابل حمل فراهم شود.

پ.بایدباتری هایی که دوباره مورداستفاده قرارمی گیرند،به نحومناسب وایمنی درلیفتراک قرارداده شوند.

ت.بایدبرای حمل ونقل الکترولیت،یک قرابه(carboy) مهیاگردد.

ث.زمانی که الکترولیت برای باتری هاشناسانده می شود،بایداسیدبه آب اضافه شود،نبایدآب رادرون اسیدبریزیم.

ج. قبل ازتعویض یاشارژباتری ها،بایدلیفتراک هادروضعیت مناسبی قرارداده شوندوازترمزبرای این منظوراستفاده شود.

چ.بایداطمینان حاصل نماییم که سرپوش های خروجی درحال استفاده هستند(عمل می کنند).بایددرپوش(های)باتری بازباشدتاگرماازآن خارج شود.

ح.بایددرمنطقه شارژ،استعمال دخانیات ممنوع گردد.

خ.بایداحتیاطات لازم برای ممانعت ازایجادشعله های باز،جرقه هایاقوس های الکتریکی درمنطقه های مربوط به شارژباتری هاصورت گیرد.

د.بایدلوازم واشیافلزی ازبالای باتری های روبازدورنگه داشته شوند.

6.  بایگانی

بایدبرای هرلیفتراک،یک پرونده مربوط به تاریخچه آن موجودباشد.این پرونده بایدشامل اطلاعات ضروری برای عملکرد،نگهداری،تست،وارزیابی لیفتراک چنگالی باشد.یک پرونده معمول مربوط به تاریخچه بالابر،شامل انواع مستندات زیراست:

الف.دستورالعمل های مربوط به عملکردونگهداری.

ب.مواردمنع استفاده لیفتراک چنگالی.

پ.مستندات مربوط به چنگال های جانشین شده.

ت.مستندات ارائه شده ازسوی اصلاح کننده های صاحب اختیارکارخانه سازنده برای لیفتراک چنگالی.

ث.مراحل بازرسی وتاریخچه بازرسی ها

ج.بایگانی های مربوط به تعمیر،اصلاحات صورت گرفته.

چ. بایگانی های مربوط به بازرسی چنگال،شامل بایگانی تعمیرچنگال.

ح.اجازه صادرشده ازسوی کارخانه سازنده لیفتراک برای استفاده ای خاص ازآن.

توجه: برای لیفتراک های چنگالی استیجاری،اطمینان نماییدکه درطول مدتی که آنها راکرایه نموده اید،یک برنامه مناسب نگهداری وبازرسی برقرارمی باشد.برای تجهیزات کرایه ای که کمتراز6ماه مورداستفاده قرارمی گیرند،تهیه پرونده تاریخچه توصیه نمی شود.

7.1.آزمون میزان تحمل بارلیفتراک چنگالی

به طورمعمول، نیازی به آزمون های تحمل لیفتراک چنگالی نیست.

الف. نبایدقبل ازتاییداینکه بازرسی ونگهداری به روزهستند(up to date)، آزمون های تحمل بارانجام شود.

ب.بایدآزمون های بررسی میزان تحمل بار،بعدازتعمیریااصلاح عمده براجزایی که برتوانایی حمل بار لیفتراک اثرمی گذارد،صورت گیرند.

پ.اگرسوالاتی درزمینه مناسب بودن یک تست تحمل بار وجوددارد،بایدباکارخانه سازنده مشورت نمود.

ت.بایدتست تحمل بارلیفتراک های چنگالی تحت نظارت یک فردمتخصص ومطابق پیشنهادات کارخانه سازنده انجام شود.

ث. بایدمیزان دقت آزمون های وزن درحدود5- % ، 0%+ ازمقادیرمجازباشد.

ج.بعدازاجرای تست تحمل بار،بایدیک گزارش مکتوب توسط فردواجدصلاحیت تهیه شودکه بیانگرمراحل انجام تست باشد،وصحت آزمون هاونوبت های انجام آنها رانشان دهد.بایدگزارش آزمون هادرپرونده مربوط به تاریخچه لیفتراک نگهداری شوند.

7.2.  تست تحمل بارچنگال

بایدچنگالی که تحت تعمیربوده است،درمعرض آزمون تحمل بارقرارگیرد.

7.3. آزمون میزان تحمل بارضمائم

الف.ظرفیت تحمل بارضمائم،بایدتوسط کارخانه سازنده یاآزمون تحمل باربا100%ظرفیت آن که درمحل کاراستفاده می شود، تعیین گردد.

ازآنجایی که بروشور،دستورالعمل کاربریاسایراطلاعات کارخانه سازنده که به عنوان تاییدظرفیت ذخیره می شوند، به طورمعمول نیازی به انجام آزمون های تحمل بارنیست.

بایدمواردزیربرای همه کارکنانی که باعملکردهای بالابرچنگالی سروکاردارند،به کاربرده شود.درمرحله ابتدایی برنامه ریزی فرایند،بایدیک فردمنتخب هربالابری رادریکی ازدسته های طبقه بندی شده DOE قراردهد(تولیدات معمولی،بحرانی،ازقبل طراحی شده).

8.1. هدایت توسط کاربر

بایددرزمانی که کاربر بالیفتراک چنگالی کارمی کند،مقررات زیرراموردتوجه قراردهد.

8.1.1.کلیات

الف.عمل به شیوه ایمن ازمسوولیت های کاربراست.سریعا"همه حوادث وشبه حادثه هاراگزارش دهید.

ب.بایدکاربررفتارهای ایمن کاری راگسترش دهد،همچنین مراقب شرایط خطرناک باشدتابدینوسیله ازخود،سایرکارکنان،لیفتراک،وسایرموادرامحافظت نماید.

پ.بایدکاربرباعملکردونحوه استفاده همه کنترلهاوابزار(قبلاازکاربالیفتراک)آشناباشد.

ت.قبل ازبکارانداختن هرلیفتراکی،بایدکاربرباشرایط عملکردی غیرمعمول که ممکن است نیازبه احتیاطات ایمن اضافی یادستورالعمل عملکردی ویژه ای باشد،آشناباشد.

ت.یقین نماییدکه لیفتراک به طور دقیق بازرسی شده است.

ث.لیفتراک یاضمائم آن راخارج ازمکان هایی که برای وضعیت کاربرطراحی شده،به کارنیندازید.

ج.دست هاوپاهارادرمحل یاجایی قراردهیدکه برای کاربرطراحی شده است.هیچ کدام ازاجزابدن راخارج ازمحل تعیین شده برای کاربر،قرارندهید.

چ.هیچ قسمت ازبدن رادرمحدوده دسترسی لیفتراک یاسایرضمائم قرارندهید.

ح.ازنزدیک شدن به دکل اجتناب نمایید.

 خ.برای حفاظ گذاری ایمن درمحل عبورومرور،ازمحدودیت های لیفتراک مطلع باشیدواحتیاطات زیرراموردتوجه قراردهید:

1.بالابررابه سمت فردی که درمقابل اجسام ایستاده،نرانید.

2.قبل ازهدایت کاربربرای چرخاندن لیفتراک،اطمینان نماییدکه کارکنان درپشت منطقه مذکور قرارنگرفته اند.

3.توجه ویژه ای به راهروها،درگاه هاوسایرمحل هایی که ممکن است عابرین پیاده به مسیرعبورلیفتراک قدم گذارند،نمایید.

4.اجازه ندهیدکه هیچکس زیرقسمت بالابرنده هرنوع لیفتراکی قرارگیرد(چه خالی وچه به صورت باردار).

5.به عابرین پیاده اجازه ندهیدکه به لیفتراک های صنعتی پرقدرت نزدیک شوندمگراینکه مکان امنی به وسیله کارخانه سازنده،برای نزدیک شدن ایجادشده باشد.

6.اطمینان حاصل نماییدکه راهروهای حریق،مسیرهایی که به پلکان هاختم می شوند،تجهیزات اطفاحریق،تمیزنگه داشته شده اند.

7.زمانی که کاربریک لیفتراک صنعتی پرقدرت،درجایگاه خودودرارتفاع بیش ازft25( m7.6(>ازلیفتراک است،یاهرزمان که کاربر،لیفتراک راترک می کندودرجای خودقرارندارد،آن لیفتراک بدون کاربر تلقی می گردد.

 8.بایدکاربرقبل ازترک جایگاه خود،مواردزیرراانجام دهد:

الف.لیفتراک رابه طورکامل متوقف نماید.

ب.کنترل های هدایتی رادرحالت خنثی قراردهد.

ج.ازترمزتوقف استفاده نماید.

د.وسایل بارگیری راکاملا"کاهش دهد،مگراینکه به وسیله یک سکوی مرتفع حمایت شده باشد.

9.زمانی که کاربربه طورناخواسته لیفتراک راترک می کنید،بایدمواردزیررااجرانماید:

1.موتوررامتوقف یاکنترل هاراخاموش نماید.

2.اگرکه بایدلیفتراک رادرحالی که درسراشیبی قراردارد،ترک نماید،چرخ هاراثابت نمایید.

3.وسایل بارگیری شده رابه طورکامل کاهش دهد.

10.فاصله ایمن راازلبه شیب ها،سکوها،وسایرسطوح کاری مشابه حفظ نمایید.ماشین های راه آهنی(railroad cars) رابالیفتراک های صنعتی پرقدرت جابجانکنید.

11.ازلیفتراک برای عملکردیابستن درهای ماشین راه آهنی استفاده نکنید،مگردرمواردزیر:

11.1.زمانی که لیفتراک وسیله ای خاص راکه برای بازوبسته نمودن درهای ماشین راه آهنی طراحی شده است،مورداستفاده قرارمی دهدوکاربربرای استفاده ازآن آموزش های لازم رادریافت کرده است.

11.2.دربازکن طوری طراحی شده باشدکه برای بازکردن در نیازباشدتالیفتراک به صورت موازی درراه آهن ماشین حرکت  کند.(بافشاراعمال شده درراستای موازی باحرکت در).

11.3.برای پیشگیری ازصدمه به درهاو/یالیفتراک چنگالی باضربه های تماسی سنگین،زمانی که درراه ماشین بادربازکن درتماس است،بایدمراقب بود.

11.4.بایدکل فرایندبازشدن در،کاملا" درمعرض دیدکاربرباشد.

11.5..بایددرزمانی که دستگیره قفل درجابجامی شود،the dock attendant لیفتراک چنگالی همواره دروضعیت حفاظ ایمن قرارگیرد.

11.6.هرزمان که برا ی بازکردن درrailroad car نیازبه یک واردکردن فشارغیرازحدمعمول بود،بایدکاربرشرایط رابه سرپرست اطلاع دهد.

12.به منظورجلوگیری ازحرکت railroad carsدرزمانی که بارداریافاقدبارهستند،بایدچرخ هامتوقف گردند،ترمزدستی هایاسایرحفاظ های موثرشناخته شده، اعمال شوند.

13.زمانی که بالابردرrailcarsوsemitrailerعمل می کند،مراقب لیفتراک وبار
آن باشید.

14.قبل ازآغازبه کار،کف زمینی که لیفتراک رروی آن قرار دارد،boxcars،شیب های نامتعارف،یاسکوهارابازرسی نمایید.

15.زمانی که لیفتراک چنگالی درحال کار است چه بارداشته باشدویافاقدبارباشد)نبایدسایرکارکنان درون لیفتراک باشند.

16.بایدترمزلیفتراک های بزرگراه ها وقسمت هایی که مانع لغزش چرخ هامی شوند،برای جلوگیری ازلغزش لیفتراک درحالی که board شده اند،تنظیم شوند.

17.بایدتوجه داشت که باتاسیسات بالاازقبیل چراغ ها،سیم ها،لوله ها،سیستم های آبفشان،... تماس ایجادنشود.

18.نبایدلیفتراک های دستی موتوری رانده شوندمگراینکه ازطراحی هدایت بادست خارج شده باشند.

8.1.2.حرکت کردن

الف.توجه داشته باشیدکه همه قوانین عبورومروررعایت گردندوباتوجه به همه شرایط حرکت،لیفتراک درسرعتی که به آن اجازه توقف به شیوه ایمن داده می شود،حرکت نماید.به جزدرمواردخاص تسهیلاتی،سایرموارد به صورت زیراست:

درمحوطه ای که ساختمان هاواقع هستند:5mph

درجاده ها:15mph

اطراف پیچ هاآرام برانید.

 

 

 

 

|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در دوشنبه چهاردهم فروردین 1391  |
 ايمني جراثقال

ايمني جراثقال

  تقريباً در تمامي صنايع نياز به نقل و انتقال اجسام سنگين وجود دارد ، يكي از متداولترين دستگاههايي كه در اين رابطه مورد استفاده قرار ميگيرد جراثقال ميباشد كه به لحاظ پيچيدگي سيستمها و نوع كار خاص ، دانستن موارد زير و بكارگيري آنها از نظر ايمني الزامي است.

ايمني مهمترين مسئله اي است كه راننده جراثقال بايد به خاطر داشته باشد، چون با يك اشتباه ساده چندين نفر از كارگران كارگاه را خواهد كشت يا جراحاتي به آنها وارد خواهد نمود ، كه با هيچ قيمتي قابل جبران نخواهد بود . مسائل مطرح شده در ذيل نكات ايمني است كه بايد يك راننده جراثقال رعايت كند و كوتاهي و قصور در آن جرم خواهد بود و شخص راننده مسئول و پاسخگو خواهد بود.

 انواع جراثقال :

 جراثقال شامل انواع مختلفي مي باشد كه متداول ترين آنها بدين شرح است :

 1.   نوع تلسكوپي : بوم آن به صورت كشويي بوده و قابليت ازدياد طولي دارد . در اين نمونه براي استقرار جراثقال در هنگام كار حتماً بايد از جك استفاده گردد (Out Rigging) .

2.    نوع بوم خشك : بوم آن بصورت قطعات فلزي مي باشد كه بوسيله پين و اشپيل به يكديگر متصل مي‌شوند  بيشتر آنها داراي چرخهاي زنجيري مي باشد .

3.       tower crane نوع  : اين نوع جراثقال در جايي ثابت مي گردد و بوم آن داراي حركت دوار مي باشد.

4.    نوع سقفي : اين نوع جراثقالها بيشتر در shop مورد استفاده قرارمي‌گيرند.

متعلقات جراثقال :

جراثقال از قسمت هاي اصلي زير تشكيل شده است :

*       سيستم هاي هيدروليك شامل :

1.       اهرم هاي اصلي كنترل جريان.

2.       سيلندرهاي باز كننده تلسكوپ بوم

3.        سيلندر بالابر بوم

4.      سيستم چرخش دستگاه حول محور 360 درجه (swing)

5.       پمپ هيدروليك

 *       قطعات گردنده شامل : 

1.      قرقره هايي كه كابل ها روي آن حركت مي كنند.

2.   محور SWING كه قسمت كابين و بوم حول محور 360 درجه حركت مي كند .

3.      درام ، كه واير دور آن پيچانده مي‌شود.

 *       قلاب دستگاه :  

كه به آن هوك گفته مي‌شود و با يك ضامن نگاهدارنده كه در آن تعبيه شده است براي متصل نمودن بكسل با تسمه به آن استفاده مي‌شود .

  *       سيستم هاي برق شامل :

 1.    سوئيچ قطع كننده (LIMIT SWITCH) كه وظيفه آن متوقف كردن هوك در فاصله معين از بوم و جلوگيري از قطع شدن كابل هاي مربوطه مي باشد.

2.       چراغهاي هشدار دهنده و نور دستگاه

3.       بوق و غيره

 *       جكهاي تعادل ( OUT RIGGER) :

 كه بيشتر در نمونه تلسكوپي در زمان استقرار دستگاه و حفظ تعادل آن در زمان كار مورد استفاده قرار مي‌گيرد .

 تعدادي از نكات ايمني كار با دستگاه جراثقال عبارتند از :

 1.     (  ) دستگاه شما بايد مجوز سلامت CERTIFICATE داشته باشد، كه پس از كنترل كليه قسمتها براي مدت معين صادر مي‌شود.

2.       هنگامي كه حالت طبيعي نداريد (به هر علت ) با جراثقال كار نكنيد .

3.       در موقع كار با كمال خونسردي و دقت و توجه كافي جراثقال را هدايت كنيد.

4.       روي جراثقال نخوابيد و چيزي را به بيرون پرتاب نكنيد كه موجب حادثه مي‌شود.

5.       پيش از شروع كار با دستگاه از نشتي روغن ، سالم بودن سيم بكسل ها كليد قطع كننده و ترمزها مطمئن شويد.

6.       قبل از شروع كار اهرمها و هوك را امتحان كنيد.

7.       قبل از جك زدن ، محل را بازرسي نموده و حتماً در زير جك ها الوار قرار دهيد.

8.       مطمئن شويد در بالاي سر شما شبكه برق يا مانع ديگري وجود ندارد.

9.       مطمئن شويد كه ريگر شما علائم و قوانين مربوط به كار خود را مي داند و اطلاعات فني لازم را دارد.

10.    راننده بايد طرز كار با جدول بار ( load chart ) را بداند.

11.    اگر وزن بار تقريباً به اندازه ظرفيت نهائي جراثقال باشد ، بايد با كنترل واحد ايمني جابجا گردد.

12.    در هواي طوفاني يا بادهاي شديد كار بايد متوقف گردد.

13.    نفراتي كه در ارتفاع كار مي كنند بايد بوسيله سبد جابجا گردند و از اويزان شدن به هوك خودداري كنند.

14.   بارهاي سنگين با هماهنگي مسئولين ايمني و حتماً در صبح نصب گردد تا در صورت بروز اشكال در نصب . زمان كافي براي رفع آن مشكل باشد.

15.    در زمان بارگيري يا تخليه راننده بايد در تمام وقت در كابين خود حضور داشته باشد.

16.    تحت هيچ شرايطي بار نبايد براي مدت زمان طولاني به صورت معلق در هوا نگه داشته شود.

17.    در زمان استفاده از تك واير ، اهرم سقوط آزاد كه باعث مي‌شود سيم بكسل با سرعت زياد حركت كند ، رابكار نبريد.

18.    در زمان استفاده از JIB به مقدار باري كه مي توان با آن بلند نمود توجه كنيد.

19.    راننده جراثقال بايد فقط فرمان ريگر را براي جابجائي بارها اجرا نمايد.

20.    بارهاي مختلف از نظر سايز بايد به طور جداگانه حمل شوند.

21.    در زمان نقل و انتقال بار كسي روي بار يا به قلاب جرثقيل آويزان نشود.

22.    در زمان جابجائي بار تاحدامكان به زمين نزديك شود.

23.    راننده جراثقال حق ندارد بدون اجازه سرپرست خود دستگاه را در اختيار ديگري حتي همكار خود قرار دهد.

24.   اشخاص متفرقه رابه كابين جراثقال راه ندهيد و در صورتي كه با شما كار دارند از جراثقال پياده شويد و بعد از صحبت بر سر كار خود برويد.

25.    توجه داشته باشيد كه راننده نبايد در موقع كار و حركت دستگاه از كابين خارج شود ،بخصوص در موقعي كه بار به قلاب آويزان باشد.

26.    هنگامي كه كارآموزي روي جراثقال مي باشد تمام مسئوليت جراثقال با راننده اصلي دستگاه است.

27.    راننده بايد به محض شنيدن استوپ از طرف هر كسي كه باشد دستگاه را متوقف نمايد.

28.    قبل از شروع كار راننده بايد توسط بوق يا آژير افرادي را كه در اطراف بار هستند آگاه كند تا فاصله بگيرند.

29.   راننده نبايد سيم بكسل قلاب را در حالتي كه لنگر دارد ، با بار يا بدون بار بالا ببرد ، بلكه اول بايد لنگرگيري كند بعداً اقدام به بالا بردن بار نمايد.

30.    راننده بايد توجه داشته باشد هر نوع باري بايد با يك وسيله مخصوص بارگيري شود ، مثلاً بوسيله تسمه برزنتي انجام گيرد.

31.    راننده نبايد فراموش كند كه ابتدا بار را به مقدار 20 سانتيمتر از زمين بلند كرده و بعد از اطمينان ترمزها بار را بالا برده و جابجا نمايد.

32.    تخليه تريلي يا بارگيري تريلي همراه با راننده يا كمك راننده كه در كابين تريلي يا روي كفي تريلي باشند ممنوع است.

33.    راننده بايد وزن دقيق باري را كه مي خواهد جابجا نمايد بداند.

34.   طول سيم بكسل بلند كننده بار بايد طوري در نظر گرفته شود كه زاويه بين دو شاخه سيم بكسل در داخل قلاب از 90 درجه بيشتر نباشد.

35.    لوازم بلند كننده بار شامل : شگل ، قلاب ، بونكر ، زنجير و غيره بايستي بطور دقيق آزمايش شده و داراي برچسب ايمني باشد.

36.    كار مشترك دو جراثقال براي بلند كردن بار بايستي با اجازه سرپرست قسمت و با نظارت مسئول ايمني باشد.

37.    در موقع بلند كردن بار بايد سيم بكسل بار كاملاً عمود بر بار قرار گيرد.

 

|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در شنبه سیزدهم اسفند 1390  |
 ايمني كوره ها

ايمني در  كوره ها

 

          معمولا كوره ها و ديگهاي بخار ظاهري گمراه كننده دارند زيرا در حال  كاركردن بسيار خطرناك و درموقع خاموشي بي خطر بنظر مي رسند ، در حاليكه عملا اينطور نيست و يك كوره خاموش در واقع منبع خطري است ، كه بهنگام روشن كردن ، خطر آن نمودار مي شود . اكثر انفجارهاي كوره ها و ديگهاي بخار در موقع روشن كردن مشعلها اتفاق مي افتد و دليل آنهم عدم توجه به روش صحيح روشن كردن كوره ها مي باشد .

          براي اينكه به خطرات ذاتي كوره ها كاملا واقف شويم لازمست بدانيم كه كوره ها چگونه كار  مي كنند . در اين بخش قسمتهاي مختلف كوره و طرز كار آنها و بالاخره قواعد كلي ايمني كه در عمليات كوره ها بايد بموقع اجرا گذاشته شود تشريح گرديده است.

 

 

 

·       كوره ها چگونه كار مي كنند

            شكل شماره 1 ساختمان يك كوره ساده را در پالايشگاه نشان ميدهد . نفت سوخت يا گاز از طريق مشعل و هوا از دريچه هاي تنظيم هوا وارد محفظه احتراق شده ودر تحت شرايط كنترل شده اي مي سوزد . حرارت حاصله از احتراق از طريق جداره لوله هايي كه روي ديوارها ، سقف و كف محفظه احتراق قرار دارند به نفت ، آب ، بخار ، هوا و هر ماده ديگري كه در لوله ها جريان دارد منتقل مي گردد . گازهاي حاصله از احتراق از محفظه احتراق بوسيله دودكش به هوا ميرود و چون حرارت گازهاي سوخته زياد بوده و وزن آنها از وزن هوا كمتر  مي باشد لذا گازهاي سوخته بآساني از دودكش بالا رفته و در فضا پخش مي شود . گاهي اوقات از دمنده هاي هوا براي خارج راندن گازهاي سوخته استفاده مي شود .

شکل شماره 1

          محل نصب مشعلهاي كوره بر حسب نوع و طرح كوره متغير است . مشعلها ممكن است روي ديوارهاي جانبي ، سقف ياكف كوره نصب گردند ولي صرفنظر از محل و نوع و طرح كوره ها ، اصول و قواعد ايمني د ركليه كوره ها يكسان مي باشد .

·       مكانيزم احتراق

          اساسي ترين كاري كه در يك كوره اتفاق مي افتد عمل احتراق است . همانطوري كه گفته شد احتراق در كوره موقعي صورت مي گيرد كه سوخت با اكسيژن هوا سريعا تركيب شود. سه عاملي كه لازمه احتراق هستند عبارتند از ، سوخت ، اكسيژن و حرارت يا جرقه .

الف – سوخت : سوخت مصرفي كوره هاي پالايشگاه معمولا نفت كوره يا گاز يا هر دوي آنهاست . گاز سوخت بايد قبلا با هوا مخلوط شود تا قابل احتراق باشد ولي نفت كوره بايد ابتدا بوسيله بخار به ذرات ريز گردي در آمده و تبخير شود و بعد با هوا مخلوط شده و بسوزد .

مي دانيم كه گاز و نفت كوره تركيبي از كربن و هيدروژن مي باشند و در موقع احتراق اين دو ماده با اكسيژن هوا تركيب شده و توليد گاز دی  اكسيد كربن و بخار آب مي نمايند . نفت سوختي كه در كوره ها بمصرف مي رسد معمولا نفت سياه سنگين است كه از ته مانده تقطير نفت خام بدست مي آيد لذا براي آنكه اين نفت سنگين بصورت ذرات ريز و گردي در آيد لازمست آنرا درحدود 200 درجه فارنهايت حرارت دهيم .

گاز سوخت پالايشگاه تركيبي از متان ، اتان و مقدار كمي پروپان است و گاهي اوقات مقدار زيادي هيدروژن نيز در آن وجود دارد ، لذا تهويه كامل محفظه احتراق كوره قبل از روشن كردن آن و بخصوص در مواردي كه گاز سوخت محتوي مقدار زيادي هيدروژن است بسيار ضروري است زيرا مخلوط هيدروژن و هوا به نسبت هاي حجمي بسيار متفاوتي قابل احتراق مي باشد .

در نتيجه احتراق نفت يا گاز حجم بسيار زيادي از گازهاي سوخته حاصل ميشود. مثلا از سوزاندن 10 فوت مكعب گاز با 200 فوت مكعب هوا در 70 درجه فارنهايت 1300 فوت مكعب گاز احتراق حاصل مي گردد . گازهاي سوخته در مسير خود بطرف دود كش مقداري حرارت خود را از دست داده و حجم آن نيز بحدود 400 فوت مكعب تقليل مي يابد . بنابر اين كوره ها  طوري طراحي شده اند كه بتوانند آن انبساط وانقباض شديد را تحمل كنند ( شكل شماره 1 ) البته عمل احتراق در تحت شرايط كنترل شده و به تنظيم مقدار سوخت ، هوا و كوران هوا Draft بايد صورت گيرد .

ب :هوا: سوزاندن گاز يا نفت سوخت باحجم صحيح هواي مورد نياز كه ما آنرا حجم فرضي هوا مي ناميم . (Theoretical  Air)  مقدار دقيق حجم اكسيژن مورد نياز را بدست ميدهد و از نظر تئوري بايد ماده سوختنی با اين مقدار اكسيژن بطور كامل بسوزد . ولي فراهم آوردن چنين شرايط احتراق كه در آن كليه ذرات سوخت با اكسيژن هوا بطور كامل مخلوط گردد تقريبا غير ممكنست . بهمين دليل مصرف هوا در كوره هاي پالايش عملا بيش از حجم فرضي هوا    مي باشد تا عمل احتراق بطور كامل صورت گيرد . حجم هواي اضافي                 ( Exeess Air)  نسبت به حجم فرضي هوا دركوره ها تاحدود 40 درصد مجاز مي باشد.

تعيين مقدار در صد هواي اضافي با مشاهده و بررسي شرايط احتراق غير ممكن است ،  بنابر اين تجزيه مرتب گاز هاي سوخته  بمنظور تعيين درصد هواي اضافي و تنظيم شرايط احتراق در يك كوره بسيار ضروري است . معهذا در موقع بارزسي كوره ها ، در صورت دود كردن مشعلها مي توان به كمبود هوا و در صورت آبي بودن شعله ها ، به بالا بودن درصد هواي اضافي پي برد.

دستگاه اورسات Orsat وسيله آزمايش گازهاي سوخته مي باشد. بوسيله اين دستگاه حجم معيني از گاز هاي سوخته را ، از نقطه اي كه درمدخل دود كش قرار گرفته ، بدستگاه اورسات وارد كرده و تجزيه مي كنيم و درصد حجمي گاز كربنيك CO2 و همچنين درصد حجمي مخلوط گازهاي اكسيژن و دی اكسيد كربن را اندازه مي گيريم . نظر به اينكه در كوره ها هميشه مقدار زيادي اكسيژن وجود دارد لذا نبايد انتظار داشت كه گاز اكسيد كربن CO كه از احتراق ناقص حاصل مي شود توليد گردد.

بنابر اين با فرض اينكه گاز اكسيد كربن د ر گازهاي سوخته وجود ندارد و با استفاده از نمودار شماره 1 درصد هواي اضافي تعيين مي گردد . براي مثال ، اگر درصد حجمي گاز كربنيك 10 و درصد مخلوط اكسيژن و گاز كربنيك 8 و 15 باشد ، خط مستقيمي كه اين دو نقطه را روي محور هاي چپ و راست بهم متصل مي كند در نقطه تقاطع با محور وسطي 35 درصد هواي اضافي را نشان ميدهد .

نمودار شماره 1

امتداد اين خط و تقاطع آن با نمودار سمت راست مزبور نسبت هيدروژن به كربن سوخت مصرفي را نشان مي دهد و دانستن اين نسبت براي محاسبه بازدهي يك كوره ضروري  مي باشد.

در بعضي از پالايشگاهها بمنظور كنترل دائمي و دقيق درصد هواي اضافي كوره ، دستگاه اندازه گيري اكسيژن روي جريان گاز هاي سوخته نصب مي گردد و با دانستن درصد اكسيژن اضافي و مراجعه به نمودار شماره 2 ، مقدار در صد هواي اضافي محاسبه مي شو د.

نمودار شماره 2

كنترل دقيق هواي اضافي بدلايل چندي بسيار مهم است . مثلا هواي زيادي موجب بالارفتن مصرف سوخت و به هدر رفتن انرژي مي باشد ، در حاليكه كمبود هوا باعث احتراق ناقص ، بالارفتن حرارت محفظه احتراق و زبانه كشيدن شعله ها و برخورد آنها با لوله هاي كوره مي شود .

همانطوريكه گفتيم احتراق ناقص باعث اتلاف سوخت مي شود زيرا هوا بمقدار كافي براي سوزاندن ماده سوختي وجود ندارد . همچنين اين خطر وجود دارد كه نفت سوخته نشده در محفظه احتراق ناگهان با اضافه شدن مقدار هوا محترق گشته و انفجاري بوجود آورد .

از طرفي ديگر كم كردن در صد هواي اضافي ، كه معمولا با بستن دريچه هاي تنظيـم هواي مشعـلها ((Air Register و يا صـفحه دود بنــد دودكــشها         (Stack Dampers) انجام مي شود ، موجب بالارفتن بيش از حد حرارت محفظه احتراق و در نتيجه زغال گرفتن لوله هاي كوره مي گردد.

كم شدن درصد هواي اضافي همچنين باعث زبانه كشيدن و برخورد شعله ها با لوله هاي كوره گشته و منجر به زغال گرفتن جداره داخلي و تركيدن لوله ها مي گردد.

حرارت شعله ها معمولا در حدود 2500 درجه فارنهايت است . فرض كنيم كه حرارت نفت درون لوله هاي كوره كه جداره داخلي آنها كاملا تميز باشد 900 درجه باشد . در اين شرايط بدون آنكه شعله به بدنه خارجي لوله برخورد كند، حرارت جداره لوله 975 درجه فارنهايت خواهد بود .

حال اگر شعله با حرارت 2500 درجه به آن برخورد كند ، حرارت لوله بسرعت افزايش يافته و باعث بالارفتن حرارت لايه روغن داخل لوله گشته و توليد زغال مي نمايد . از آنجا كه زغال عايق حرارتي خوبي است  لذا مانع از انتقال حرارت به نفت محتوي لوله مي شود . فرض كنيم پس از آنكه قشري از زغال به ضخامت يك هشتم اينچ د رجداره داخلي لوله ها رسوب كرد ، شرايط برخورد شعله به لوله ها تصحيح گردد . آيا ما مي توانيم با اطمينان خاطر بكار كوره مزبور ادامه دهيم ؟

مسلما خير ، زيرا بعلت عايق حرارت بودن زغال ،‌ حرارت جداره لوله دراين شرايط به 1175 درجه فارنهايت خواهد رسيد و در اين حرارت مقاومت لوله هاي كوره يك پنجم مقاومت آنها در حرارت 975 درجه مي باشد . بنابراين احتمال تركيدن لوله هاي تضعيف شده بسيار زياد است . حتي اگر لوله هاي مزبور نتركد ، بعلت بالارفتن در جه حرارت فلز ، عمل اكسيده شدن فلز تسريع شده و ضخامت لوله ها بتدريج كاهش مي يابد .

بهمين دليل است كه كاركنان مسئول دستگاهها بايد در هر نوبتكاري چند بار از وضع شعله ها و لوله ها و كوره بازرسي بعمل آورند . كليه لوله هاي يك كوره بايد از دريچه هاي بازرسي قابل رويت باشند و به محض مشاهده هر گونه لكه سياه روي لوله ها كه اولين علائم زغال گرفتن لوله است ، بايد براي تنظيم   شعله ها و جلوگيري از برخورد آنها به لوله ها اقدام كرد.

معمولا قبل از آنكه لوله اي بتركد سوراخ ريزي در آن ايجاد مي شود و درصورتيكه شعله كوچكي كه از سوراخ لوله برمي خيزد فورا رويت شود فرصت كافي براي بستن كوره و تخليه آن قبل از تركيدن لوله وجود خواهد داشت. ولي گاهي اوقات تركيدن لوله بطور ناگهاني و بدون آثار و عوارض قبلي صورت مي گيرد كه منجر به بستن اضطراري دستگاه مي گردد . در اين حالت مقدار زيادي از محتويات لوله كه به درون محفظه احتراق ريخته آتش           مي گيرد و بصورت دود غليظ و سياه از دودكش كوره خارج مي شود و بايد براي خفه كردن آتش ، بخاز خفه كنندهSnuffing Steam)  ) را به           محفظه های احتراق باز كرد و محتويات لوله ها ي كوره را با فشار  بخار از  كوره خارج كرده و به برج تقطير مربوطه و يا به سيستم تخليه فوري فرستاد .

نكته ديگري كه در مورد كنترل درصد هواي اضافي و ذغال گرفتن لوله هاي كوره بايد مورد توجه قرار دهيم . موضوع توزيع يكنواخت گرما در محفظه احتراق است زيرا افزايش حرارت در يك قسمت كوره موجب زغال گرفتن آن قسمت مي شود . لذا براي يكنواخت كردن حرارت در تمام قسمت يك كوره بايد به نكات زير توجه كنيم :

الف : مقدار گاز يا نفت سوخت در تمام مشعلها بايد يكسان باشد .

ب : دريچه هاي تنظيم هواي مشعلها بايد به يك اندازه گشوده شوند .

ج: دريچه هاي تنظيم هواي مشعلهايي كه خاموش هستند بايد بسته شوند.

د : نبايد اجازه داد كه اختلاف حرارتي نقاط مختلف يك كوره از 100 درجه فارنهايت تجاوز نمايد .

معمولا براي يكنواخت كردن حرارت دركوره ها ، ترموكوپلهاي روي لوله ها و ديوارهاي  محفظه احتراق نصب مي نمايند و اندازه گيري مرتب حرارت ترموكوپلهاي مزبور راهنماي بسيار موثري براي جلوگيري از افزايش خارج از حد متعارف حرارت لوله ها مي باشد.

 

 

 

 

·       كوران هوا

           وزن ستون گازهاي سوخته داغ كه از دودكش كوره بالا مي رود از وزن هواي سرد خارج دودكش كمتر است و به همين دليل فشار داخل محفظه كوره از فشار جو كمتر مي باشد و هواي سرد خارج  كوره بعلت اين اختلاف فشار داخل كوره مكيده شده و كوران هوا يا (Draft ) ايجاد مي نمايد و بدينوسيله هواي مورد احتياج سوخت كوره تامين مي گردد . بنابراين كوران هوا در هر نقطه محفظه احتراق يا دودكش متناسب با اختلاف فشار همان نقطه كوره با خارج آن ميباشد.

اين اختلاف فشار يا كوران هوا كه حداكثر از چند اينچ آب تجاوز نمي كند بوسيله دستگاههاي كوران سنج (Draft Gauges)  اندازه گيري مي شود . بطور مثال كوران يك اينچ آب معادل 36./. پوند بر اينچ مربع اختلاف فشار داخل وخارج كوره مي باشد.

دستگاههاي كوران سنج طوري ساخته شده اند كه فشار جو روي مقياس آنها صفر نشان داده شده و اختلاف فشار مثبت يا منفي در طرفين صفر مدرج شده كه معمولا فشار مثبت با علامت (+) و فشار منفي با علامت (-) مشخص گرديده است . بنابر اين كوران مثبت نشان مي دهد كه فشار داخل كوره از فشار جو بيشتر مي باشد . كوران داخل يك كوره تحت تاثير وزش باد قرار    مي گيرد . وزش شديد باد در صورتيكه جهت آن بطرف دريچه هاي تنظيم هواي مشعلها باشد باعث افزايش اختلاف فشار خارج و داخل كوره شده و به عبارت ديگر كوران هوا در كوره تشديد مي گردد . در حاليكه اگر جهت وزش باد بلعكس باشد كوران هوا در كوره تقليل مي يابد .

هنگاميكه شرايط احتراق در يك كوره بطور صحيح تنظيم شود ، دريچه هاي تنظيم هوا همانقدر باز خواهد بود كه هواي مورد نياز مشعلها را تامين نمايد. وضعيت اين دريچه ها و صفحه دود بند دودكشها بايد طوري متعادل گردند كه كوراني در حدود 05 /0 اينچ آب زير سقف كوره ايجاد نمايد . در اين حالت مقدار كمي هوا از اطراف سقف كوره بدرون آن جريان يافته و سقف را خنك نگاه مي دارد . حال اگر بخواهيم هواي بيشتري به كوره باز كنيم لازمست دريچه هاي تنظيم هوا و صفحه دودبند را هر دو بمقدار كم بگشاييم و بلعكس براي كم كردن هوا بايد وضعيت دريچه هاي تنظيم هوا و صفحه دود بند را به يك ميزان تغيير دهيم . اگر نتوانيم دريچه هاي مزبور را در شرايط متعادلي نگاهداريم ممكن است فشاري زياد از حد به سقف كوره وارد شود . اين شرايط كه با بيرون زدن دود آبي رنگ از اطراف سقف كوره مي توان آنرا تشخيص داد موجب صدمه ديدن اسكلت فلزي سقف و خوردگي آن مي شود .                  ( شكل شماره 2 )

در كوره هايي كه از نفت سياه براي سوخت استفاده مي شود خاكستر و دوده روي جداره خارجي لوله هاي اطاق دود ( Convection  Section  )‌ رسوب كرده مقاومتي در مقابل كوران هوا ايجاد مي نمايد . در اينگونه مواقع بايد صفحه دودبند را كمي بيشتر باز كرد تا گرفتگي مجراي گاز هاي سوخته تا حدي جبران گردد.

هنگام بازرسي شعله ها و لوله هاي كوره از دريچه هاي بازرسي بايد از نقاب صورت استفاده كنيم . زيرا اغلب ممكن است فشار داخلي كوره مثبت باشد و به محض باز كردن دريچه بازرسي گاز داغ بيرون زده و باعث سوختگي شديد صورت گردد . اين خطر بخصوص در دريچه هاي زير سقف كوره بيشتر وجود دارد.

 

شکل شماره 2

در اغلب كوره ها علاوه بر كوران طبيعي ، از دمنده هاي هوا براي وارد كردن هوا به محفظه احتراق و يا بيرون راندن گاز هاي سوخته استفاده مي شود  Draft Fans )  Forced and Induced ) . گاهي اوقات پره هاي دمنده هاي هوا در صورتيكه در مجاورت فضاي مرطوب ، مانند برج خنك كننده آب قرار گيرند ، در فصل يخبندان ، از يخ پوشيده مي شوند . در اينحالت به هيچ وجه براي آب كردن يخ پره ها در حال كار اقدامي نبايد كرد زيرا آب شدن يخها تعادل پره ها را بهم زده و باعث شكستن و معيوب شدن دمنده هوا مي گردد.

 

·       انفجار در  كوره ها

          حال كه به چگونگي كار كوره ها پي برده ايم بهتر است در باره خطر انفجار در  كوره ها بحث كنيم . مي دانيم كه انفجار نتيجه سوختن ناگهاني و شديد مقدار زيادي ماده سوخت است . بوجود آمدن مخلوط قابل انفجار در كوره ناشي از خاموش شدن ناگهاني مشعلها ، كافي نبودن بخار مه پاش                  (Atomizing Steam) و نشت شير فلكه هاي سوخت مشعلهاي خاموش           مي باشد . احتراق اين مخلوط بوسيله شعله ، يا برخورد آن با آجر هاي داغ كوره موجب انفجار مي گردد و از آنجا كه حجم بسيار زيادي از گازهاي سوخته ناشي از انفجار در زمان بسيار كوتاهي توليد مي شود و فرصت سرد شدن گازها و انقباض حجم آنها وجود ندارد و اين مقدار گاز بيش از ظرفيت و تحمل كوره مي باشد ، لذا اغلب به بدنه كوره صدماتي وارد مي شود . شدت صدمات درمواقعي كه كوره كاملا سرد است بيشتر مي باشد ، زيرا وزن ستون هواي سرد در دودكش كوره  مانند سدي در مقابل خروج گازهاي سوخته مقاومت مي كند.

در صفحات بعدي اين بخش روشهاي نا ايمني را كه موجب انفجار در كوره ها مي گردد مورد بحث قرار خواهيم داد.

·       سيستم سوخت كوره ها

الف :

شبكه گاز سوخت : هنگاميكه يك واحد پالايش بسته مي شود بايد بلافاصله جريان گاز به دستگاه قطع گردد . صفحات مسدود كننده روي لوله هاي مزبور نصب گردد . اغلب براي رعايت احتياط ، مشعلهاي كوره ها را پياده مي كنند . بمنظور تامين ايمني بيشتر لازمست هميشه شيرهاي گاز و نفت مشعلها عاري از نشت بوده و بطور مرتب گريس كاري و سرويس شوند ، بخصوص در مواردي كه از شير هاي سماوري ( Cocks ) در سيستم استفاده ميشود .

در مورد برقرا كردن مجدد جريان گاز به سيستم سوخت كوره ها و بالا بردن فشار گاز سيستم مزبور بايد طبق روشي كه در فصل بكار انداختن دستگاهها ذكر گرديده و همچنين با توجه به دستورالعملهايي كه از طرف سرپرست دستگاه صادر مي شود عمل كرد .

ب : جمع شدن مايع در لوله هاي گاز سوخت : هميشه بايد هشيار باشيم كه مايعات نفتي بدون آنكه بصورت گرد در آيند وارد محفظه احتراق نشوند زيرا سوختن مايعات نفتي در اين حالت دود زيادي توليد مي كند و بنظر خواهد آمد كه لوله هاي كوره تركيده است . در عين حال سوختن مقدار زيادي مايعات نفتي باعث افزايش سريع حرارت مي گردد و كنترل حرارت كوره از دست مي رود .

در صورتيكه مقدار مايعات در لوله هاي گاز كم باشد مي توان ، با كم كردن از شيرهاي مشعلها ، سوختن مايعات را تحت كنترل در آورد ولي اگر مقدار زيادي نفت روي كف كوره و يا از اطراف مشعلها بخارج بريزد خطر آتش سوزي و انفجار بسيار جدي خواهد بود .

معمولا براي جلوگيري از ورود مايع به مشعلهاي گاز سوز ، ظروف آبگير            ( Knockout Drums ) در سر راه ورودي گاز سوخت تعبيه مي نمايند واين ظروف با چراغ و آژير اعلام كننده مجهزند كه بدان وسيله مي توان بوجود بالا بودن سطح مايع در ظروف  مزبور پي برد . ولي در صورتيكه مقدار مايع ورودي به ظروف مزبور بيش از توانائي ميزان تخليه اين ظروف باشد ، سطح مايع در ظروف بسرعت بالا رفته و مايع وارد سيستم گاز سوخت مي گردد . در اين شرايط بهتر است واحد پالايش بکلي بسته شود و پس از تخليه كامل مايع از سيستم گاز، دستگاه مجددا بكار افتد .

بخار آب در سيستم گاز نيز در فصل يخبندان مي تواند اختلالاتي ايجاد نمايد و رطوبت گاز و مواد سنگين آن بتدريج در جداره داخلي لوله هاي گاز منجمد شده و لايه اي از يخ يا شبنم ايجادكند كه باعث محدوديت در جريان گاز        مي گردد . مثلا در يك مورد اتفاق افتاده است كه لوله 20 انيچي گاز سوخت يك پالايشگاه در حرارت محيطي صفر فارنهايت به كلي يخ بسته و جريان گاز سوخت قطع گرديده است .

 البته پيشگيري از اينگونه اشكالات مشكل نيست و با نصب لوله هاي گرم كننده بخار و عايق بندي لوله هاي حامل گاز اين اشكال برطرف مي شود ولي  بايد هميشه توجه داشت كه مايعات محتوي سيستم از پايين ترين نقاط آن و زير آبها تخليه گردد و در نقاطي كه اشكال جمع شدن مايع هميشه وجود دارد . تله هاي آبگير (  Liquid Traps ) تعبيه گردد .

 

 

 

 

·       خطر آب در نفت كوره

           وجود آب در نفت سوخت كوره مي تواند اختلال شديدي در شرايط كاريك واحد ايجاد نمايد و حتي باعث انفجار گردد . معمولا تخليه آب از يك مخزن نفت كوره بعلت نزديك بودن وزن مخصوص آب با نفت سنگين به آساني صورت نمي گيرد و اغلب آب در لايه هاي نفت كوره درمخزن جمع مي شود .

آب معمولا به دو صورت وارد مخزن نفت كوره مي شود يكي در صورتيكه سقف مخزن سوراخ شده و يا دريچه سقف مخزن باز مانده باشد و آب باران از اين راه وارد مخزن گردد. ديگر آنكه لوله بخار گرم كننده مخزن سوراخ شود و مقداري آب مقطر و بخار وارد نفت گردد . بهمين دليل بايد در مورد مخازن نفت كوره نكات زير هميشه مورد توجه قرار گيرد :

1 – وضع مكانيكي سقف مخازن و لوله هاي بخار گرم كننده بايد هميشه مورد اطمينان باشد و تعميرات پيشگيرانه بايد بموقع صورت گيرد .

2- حرارت مخزن بايد از 200 در جه فارنهايت كمتر باشد تا در صورتيكه آب وارد مخزن شود خطر بجوش آمدن آب و توليد كف و در نتيجه سررفتن مخزن از بين برود . ( به قسمت خطرات آب در دستگاههاي پالايش مراجعه شود ).

3- نبايد اجازه داد كه ارتفاع نفت در مخزن از سطح لوله هاي بخار گرم كننده كف مخزن پائين تر رود زيرا هم تلمبه اي كه نفت را از مخزن تلمبه       مي كند به اصطلاح هوا گرفته و در نتيجه خالي گشتن ، صدمه خواهد ديد و هم لوله هاي بخار گرم كننده مخزن كه ممكن است پوششي از سولفور آهن روي آنها را گرفته باشد در معرض هوا قرار گرفته و احتمالا مشتعل گردد .

ضمنا شرايط فشار و حرارت در تلمبه نفت كوره ممكن است به نحوي باشد كه با ورود مقداري آب به لوله  مكش تلمبه فورا تبخير شده و باعث هوا گرفتن تلمبه و قطع جريان نفت كوره به مشعلها گردد كه درنتيجه منجر به خاموش شدن كوره و بهم خوردن شرايط كار دستگاه خواهد گرديد . ولي آنچه كه بيش از همه حائز اهميت است خطر انفجار در كوره مي باشد زيرا پس ا ز خاموش شدن مشعلها ممكن است جريان نفت كوره به مشعلها به مقدار كم همچنان ادامه يابد و در محفظه احتراق كوره جمع گردد و شرايط انفجار بوجود آورد . البته در كوره هايي كه مجهز به مشعل هاي مركب گاز و نفت مي باشند اين خطر كمتر بوجود مي آيد زيرا در صورت قطع جريان نفت كوره ، مشعلهاي گاز همچنان روشن بوده و طبعا مانع ازتراكم نفت در محفظه احتراق مي گردند .

·       سوزاندن گازهاي زائد

           در اكثر پالايشگاهها ، مقداري گاز و بخارات زائد قابل احتراق و سمي توليد  مي شود . اين بخارات  و گازها را طبعا نمي توان در هواي آزاد رها كرد زيرا باعث آلودگي هوا شده و خطر انفجار نيز توليد مي نمايد . بهترين راه دفع اين بخارات سوزاندن آنها در محفظه احتراق كوره هاست . ولي فرستادن اين بخارات بوسيله لوله مستقيما به مشعلهاي كوره ، و بدون استفاده از وسايل ايمني ، خطر انفجار ايجاد مي كند و براي اين منظور بايد سيستم قابل اعتمادي تعبيه گردد .

شكل شماره 3 سيستم سوزاندن گازهاي زائد را بطور شماتيك نشان مي دهد . سوزاندن گازهاي هيدروژن سولفوره ( H2S)  دركوره ها ي پالايشگاه با استفاده از اين سيستم بدون اشكال خواهد بود . سيستم مزبور شامل قسمتهاي زير مي باشد :

شکل شماره 3

1- يك مخزن سيفون آب يا وسيله مشابهي كه مانع از انتقال شعله در داخل لوله گاز گردد . اين وسيله را شعله شكن يا ( Flame arrestor ) مي نامند .

2- يك مخزن آبگير ( Knockout drum ) كه مجهز به چراغ و آژير خطر براي نشان دادن بالا بودن سطح مايع در مخزن باشد .

3 – مشعلهاي گاز سوز مخصوص كه گازهاي زائد فقط در آن مشعلها سوزانده شود .

4 – يك سيستم جداگانه پيلوت براي گازهاي زائد .

·       مشعلهاي كوره

          انواع مختلفي از مشعلهاي گازسوز ، نفت سوز ويا مشعلهاي مركب گاز و نفت  (‌ Combination burners) در كوره ها مورد استفاده قرا رمي گيرد . يك مشعل خوب و مناسب مشعلي است كه بتواند نفت سوخت را با مقدار كافي هوا مخلوط كرده و عمل احتراق را بطور كامل انجام دهد و ضمنا شعله آن فرمي يكنواخت داشته باشد  .

بطور كلي مشعلهاي گاز سوز بر دو نوعند :

(1) مشعلهايي كه قبلا گاز را با هوا مخلوط كرده و مي سوزانند .

(2) مشعل هايي كه درآنها گاز در مدخل محفظه احتراق با هوا مخلوط شده و مي سوزد .

1- مشعلهاي گاز سوز با سيستم مخلوط كننده با هوا :

وجود شعله بلند و زرد رنگ نشانه ناقص بودن اختلاط گاز و هوا است . رنگ زرد شعله ناشي از سوختن مولكولهاي كربن است كه قبل از سوختن مي شكند . لذا براي آنكه عمل اختلاط گاز وهوا بخوبي صورت گيرد و مشعل با شعله كوتاه بسوزد از مشعلهاي مخلوط كننده گاز و هوا استفاده مي شود . ( شكل شماره 4)

شکل شماره 4

دراين نوع مشعلها ، گاز تحت فشار از سوراخهاي ريزي عبور كرده و بصورت جت وارد لوله مخلوط كننده مي شود و ضمن ورود به لوله مزبور مانند جتهاي بخار توليد خلاء كرده و هواي اوليه را ( Primary air  ) به درون لوله ميكشاند.  عمل اختلاط گاز وهوا در لوله مزبور صورت گرفته و مخلوط قابل احتراق از سوارخهاي سر مشعل (Burner tip  ) خارج ميشود . درهمين موقع هواي ثانوي ( Secondary air  ) به مخلوط فوق اضافه شده و مخلوط كامل گاز و هوا با شعله آبي رنگ مي سوزد .

در بعضي از موارد ، شعله ممكن است پس زده و عمل پيش سوزي ( Flash back ) در لوله مخلوط كننده صورت گيرد دراينصورت چنانچه شرايط مزبور ادامه يابد مشعل صدمه خواهد ديد . در اينگونه موارد بايد مشعل را خاموش كرده و اجازه داد خنك شود و دوباره آنرا در سرويس گذاشت و براي جلوگيري از پس زدن شعله لازمست از مقدار هواي اوليه مشعل كاست تا درصد حجمي گاز نسبت به هوا زياد شده و مخلوط گاز وهوا از حداكثر درصد قابليت اشتعال       (Upper explosive limit )  بالاتر رود كه در اينصورت مخلوط مزبور قابل احتراق در لوله نخواهد بود . يا آنكه بايد مقدار جريان گاز را زيادتر كرد تا سرعت خروج گاز از سر مشعل از سرعت پس زدن شعله بيشتر شده و مانع از برگشتن شعله گردد .

گاهي اوقات كم شدن فشار گاز سوخت باعث پس زياد شعله ها  مي شود كه دراينصورت با تنظيم  فشار شرايط عادي بدست خواهد آمد ولي در اينگونه حالات بايد توجه داشت كه مشعلها بكلي خاموش نشوند و اگر مشعلي خاموش شد بايد بدون درنگ شيرگاز آن مشعل بسته شود .

چنانچه كم شدن فشار گاز براي مدتي ادامه يابد بهتر است تعدادي از مشعلها را از سرويس خارج كرد تا ساير مشعلها با فشار بيشتري بكار خود ادامه دهند .

بعضي اوقات پس زدن شعله ناشي از وجود يك گرفتگي در مجراي مشعل      مي باشد كه در اينصورت بايد در اولين فرصت مشعل مزبور تميز گردد . در مواردي ديگر ناموزون سوختن و پس زدن شعله ها بعلت متغير بودن تركيب گاز سوخت ميباشد . براي مثال چنانچه گاز هيدروژن كه قابليت احتراق آن با هوا از 4% الي 75%حجمي تغيير مي كند ،  با گاز سوخت مخلوط شود امكان پس زدن شعله به وجود خواهد آمد زيرا شعله در اتمسفر هيدروژن سريع تر حركت مي كند تا در اتمسفر گاز پالايشگاه يا گاز طبيعي ، لذا در مواردي كه گاز هيدروژن بمقدار زياد با گاز سوخت مخلوط مي  شود بايد از مشعلهايي كه داراي لوله مخلوط كننده مخصوصي مي باشند استفاده كرد .

2 مشعلهاي گاز سوز بدون سيستم مخلوط كننده :

در اين مشعلها كليه هواي مورد نياز سوخت از سر مشعل به بعد با گاز سوخت مخلوط مي شود . عمل احتراق در سر مشعل و با استفاده از هواي اوليه شروع مي شود و آجر هاي داغ اطراف تنوره مشعل ( Burner block ) با تشعشع حرارتي خود به عمل احتراق كمك مي كنند . هواي ثانوي احتراق كمي دورتر از تنوره مشعل با گاز سوخت مخلوط مي شود.

شكل شماره 5 ساختمان داخلي يك مشعل بدون سيستم مخلوط كننده را نشان مي دهد . كانال هواي ورودي مشعلها بطوريكه در شكل مزبور ديده مي شود از جسم عايق صدا آستر كشي شده تا صداي شديد احتراق را تخفيف دهد . دريچه هاي هواي اوليه و ثانويه طوري تعبيه گرديده اند كه اثر نامساعد وزش باد را در توزيع حرارتي محفظه احتراق به حداقل برسانند . ضمنا با تنظيم دريچه هواي ثانوي مي توان جهت شعله ها را به بالا يا به پائين تغييرداد.

شکل شماره 5

3 مشعلهاي نفت سوز با سيستم مه پاش :

شكل شماره 6 يك مشعل نفت سوز را نشان مي دهد . نفت در ابتدا از لوله وسطي وارد گلوگاه مشعل شده و با بخار فشار زياد به دمه تبديل گشته و از سوارخهاي ريز سر مشعل خارج مي شود . سر مشعلها طوري ساخته ميشوند كه روند شعله يا شكل ظاهري آن متناسب با طرح محفظه احتراق باشد . ذرات نفت پس از خروج از سر مشعل تبخير و با هوا مخلوط شده و مي سوزد و حرارت حاصله از احتراق اوليه بقيه سوخت را تبخير كرده و مي سوزاند . يك شعله دود دار نشانه تبخير ناقص نفت سوخت و يا كمبود اكسيژن مي باشد و از سه حال خارج نيست :

شکل شماره 6

1 – مقدار نفت سوخت بيش از حد لزوم است .

2- دريچه هاي تنظيم هوا به حد كافي باز نيست .

3- كوران هوا كافي نيست .

در صورتيكه شعله مشعل با جرقه هايي همراه باشد نشان مي دهد كه عمل مه پاشي ( atomization ) بخوبي صورت نمي گيرد و ممكنست بعلت كم بودن مقدار بخار مه پاش و يا وجود گرفتگي در مجراي بخار يا گلوگاه ( throat ) مشعل باشد . بنابراين براي حصول اطمينان از خوب كاركردن مشعلها بايد مرتب آنها را بازرسي و تميز كرد . اين عمل با بستن شير ورودي نفت و باز كردن كامل شير بخار انجام مي شود . چنانچه پس از بخار زدن هنوز شعله ها فرم صحيحي بخود نگرفتند ، مشعل را بايد پياده كرده و بطور كامل تعمير كرد .

گاهي اتفاق مي افتد كه مشعلي بطور متوالي خاموش و روشن مي شود . در اينصورت احتمال دارد كه شير ميان بر ( Bypass ) بخار نشتي داشته باشد و مانع از جريان يكنواخت نفت كوره شود . ضمنا در صورتيكه بخار خشك نباشد در سوراخهاي سر مشعل ايجاد زغال مي كند كه در اينصورت بايد بوسيله مته سوراخها را تميز كرد.

4 مشعلهاي مركب نفت و گاز :

اين مشعلها در آن واحد مي توانند دو نوع سوخت گاز و مايع بسوزانند . اصول ساختماني اين مشعلها در شكل شماره 7 نشان داده شده است . در اين نوع مشعلها هنگاميكه شعله نفت مي سوزد بايد سر مشعل حدود يك اينچ از صفحه شعله پاش ( Spider ) جلوتر باشد . ولي چنانچه شعله نفت خاموش باشد بايد مشعل نفت سوز را كمي بيرون كشيد كه سر مشعل در ميان شعله گاز قرار نگيرد. در غير اينصورت سر مشعل خواهد سوخت ، در حاليكه اين مشعلها مي توانند بطور متناوب گاز يا نفت بسوزانند ولي ارجح اينست كه هميشه مقداري گاز و نفت را با هم سوزاند زيرا نفت كوره سنگين با وجود شعله گاز بهتر مي سوزد و ضمنا شعله گاز به منزله يك پيلوت از خاموش شدن شعله نفت جلوگيري          مي نمايد.

شکل شماره 7

5- تنظيم خود كار مشعلها :

كنترل و تنظيم حرارت خروجي اكثر كوره ها  بطور خود كار و با تنظيم شرايط كار مشعلها انجام مي شود . معمولا سيستم تنظيم خودكار مشعلها به نحو زير عمل ميكند :

الف : ترموكوپل يا دماسنج روي لوله خروجي كوره حرارت نفت              خروجي كوره را اندازه گيري و به دستگاه كنترل خودكار حرارت                       (Temperature Recorder Controller  ) منتقل مي نمايد .

ب : دستگاه كنترل حرارت TRC  بر اساس حرارت تنظيم شده بروي آن به دستگاه كنترل خودكار جريان سوخت (Flow Indicator Controlle  ) فرمان ميدهد ، جريان سوخت به كوره  را كم يا زياد كند .

ج : دستگاه كنترل جريان سوخت (FIC ) به نوبه خود به شير كنترل جريان سوخت فرمان ميدهد تا كمي باز يا بسته شود.

در موقع روشن كردن كوره ابتدا بايد سيستم كنترل خودكار مشعلها را از سرويس خارج كرد و تنظيم جريان سوخت را بطور دستي انجام داد و حرارت خروجي كوره را بتدريج بالا برد تا به حدي برسد كه در شعاع عمل ( Range ) دستگاه كنترل حرارت TRC قرار گيرد . دراين موقع بايد دستگاه كنترل حرارت و سپس كنترل خودكار جريان سوخت را بكار انداخت و بالا بردن حرارت خروجي كوره را بطور خودكار و بوسيله دستگاه كنترل حرارت انجام داد.

بالا بردن  حرارت خروجي كوره به مقدار صحيح و در فاصله زماني لازم از لحاظ پيشگيري از توليد زغال در لوله ها و يا ايجاد نشت در مفصل لوله ها         ( Roll leak ) بسيار حائز اهميت است . اكثر اوقات بعلت بالابردن سريع و ناگهاني درجه حرارت كه ناشي از تغييرات سريع و ناموزون در حرارت خروجي كوره است و يا بعلت باز كردن در پوش هاي سر لوله ها                         ( Header box doors  ) و سرد شدن لوله ها ، نشت در مفاصل لوله ها ايجاد مي شود كه مي توان با علائم زير بوجود آن پي برد :

1- زبانه كشيدن شعله از درپوشهاي سر لوله ها به خارج و يا بداخل محفظه احتراق . در هر دو حال آتش يا از خارج كوره ويا از دريچه بارزسي قابل رويت مي باشد . اين آتش با استفاده از بخار خفه كننده (Snuffing Steam) كه معمولا داخل درپوشهاي لوله ها تعبيه گرديده به آساني خاموش مي گردد .

2 – بيرون زدن دود زياد از دود كش در موقعيكه يك افزايش سريع و ناگهاني در حرارت خروجي كوره ايجاد گرديد نشانه اي از نشت لوله ها در اطاق دود   ( Convection Section ) مي باشد .

3 – وجود هيدروكربن در گازهاي سوخته نشان مي دهد كه مقداري بخارات نفتي از نشت لوله ها بداخل كوره مكيده شده است .

اغلب اوقات نشت مفصلهاي سرلوله ها ممكن است منجر به بسته شدن دستگاه گردد. نشت نفت سنگين از لوله ها معمولا پس از مدت كوتاهي بعلت زغال گرفتن لاي درز مفصلها متوقف مي شود ولي نشت نفت سبك اكثرا به بستن دستگاه منجر مي گردد . بهر حال در صورت مشاهده دود در اطراف در پوشهاي سرلوله ها هرگز اقدام به باز كردن در پوشها نكنيد زيرا ممكن است بخارات زير در پوشها به محض تماس با هوا مشتعل گردد.

در مواردي كه كنترل نفت سوخت كوره بطور دستي انجام مي شود حتما بايستي جريان گاز سوخت بوسيله دستگاه كنترل حرارت TRC تنظيم گردد . بعبارت ديگر بايد حداقل يكي از دو كنترل گاز يا نفت در سرويس باشد.

البته مقدار گاز سوخت در پالايشگاه بسيار متغير است و با  تعبيه سيستم هاي مختلف كنترل فشار سعي مي شود كه شرايط گاز سوخت حتي المقدور يكنواخت بوده و گاز اضافي براي سوخت به ديگهاي بخار فرستاده شود . اين روش در پالايشگاه تهران نيز بكار برده مي شود ولي در اغلب موارد تنظيم گاز سوخت كوره ها نيز ضرورت پيدا مي كند و در اينصورت لازم است كه مقدار نفت سوخت به مشعلها نيز تغيير داده شود . تنظيم مقدار نفت سوخت اولا بايد به تدريج و به آهستگي صورت گيرد بنحوي كه دستگاه كنترل حرارت TRC بتواند درشعاع عمل خود كار كند . ثانيا كليه مشعلها بايد بيك ميزان تغيير يابند تا حرارت در كليه قسمتهاي محفظه احتراق يكنواخت باشد.

امروزه سيستم هاي كنترل سوخت كوره ها با آژير هايي كه افت ناگهاني فشار و جريان گاز يا نفت سوخت را اعلام مي كنند مجهز مي باشند و اين آژير ها طوري عمل مي كنند كه جريان گاز يا نفت به مشعلها بطور خودكار بسته        مي شود تا از خطر پس زدن شعله ويا خاموش شدن كامل مجدد شيرهاي كنترل سوخت و فرستادن مقداري نفت يا گاز به كوره داغ جلوگيري شود ، شيرهاي كنترل مزبور داراي ضامني هستند كه بعد از بسته شدن ديگر بطور خود كار باز نمي شوند و بايد ضامن آنها را دستي آزاد كرد .

·       روشن و خاموش كردن كوره

بطور كلي روشن كردن يك كوره يا ديگ بخار خطرات ذاتي بهمراه دارد زيرا از سه عامل ايجاد حريق در مثلث آتش دو عامل آن يعني جرقه و اكسيژن درموقع روشن كردن مشعلها وجود دارد . حال چنانچه عامل سوم يعني سوخت بمقدار لازم بطور اتفاقي وارد محيط عمل گردد ، انفجاري بوجود خواهد آمد . همچنين تراكم مقداري نفت سوخت يا گاز دركوره و ديگ بخار در موقع شروع مي تواند بانفجاري شديد منجر گردد.

بنابر اين عاقلانه ترين و ايمن ترين روش بكار انداختن يك كوره اين است كه هميشه فرض كنيم كه گاز در محفظه احتراق كوره وجود دارد و لازمست قبل از روشن كردن يك مشعل تدابيري براي تهويه كوره وبيرون راندن گازها به كار بنديم . روشهايي كه در ادامه شرح داده شده حاصل سالهاي متمادي مطالعه و كسب تجارب از حوادث تلخ پالايشگاههاي مختلف مي باشد ، لذا رعايت كليه اين نكات كه جنبه مقررات ايمني دارد براي كاركنان مراقب دستگاهها الزام آور مي باشد:

الف : آماده كردن كوره :

قبل از روشن كردن يك كوره بايد اقدامات زير بعمل آيد .

1- محفظه احتراق را از دريچه هاي كوره بازرسي نماييد و مطمئن شويد كه اجسام قابل احتراق مانند تخته ، كاغذ و يا نفت سنگين در كف كوره بجاي نمانده است . در مورد كوره هايي كه روي كف زمين قرار دارند احتمال نفوذ نفت يا گاز از كف زمين بداخل محفظه احتراق وجود دارد و اين بازرسي اوليه براي كشف اين شرايط خطرناك حائز اهميت است .

2 – كليه در يچه هاي باز و همچنين در پوشهاي سر لوله ها بايد بسته شوند و هوا فقط از راه دريچه هاي تنظيم هوا وارد كوره شود .

3- سيستم كنترل و شيرهاي سوخت را مجددا بازرسي نماييد ، كليه شيرهاي معيوب ميبايستي در مدت بسته بودن كوره تحت تعمير و آزمايش قرار گرفته باشند و در آخرين فرصت نيز بايد شيرهاي سماوري را گريس كاري و روان نمود .

4 – اطمينان حاصل كنيد كه كليه شيرهاي ورود سوخت به مشعلها محكم بسته شده باشند . همانطوريكه قبلا گفته شد وجود يك نشت در گاز يا نفت ممكن است باعث انفجار گردد .در اينجا ذكر حادثه زير مناسبت دارد .

در يك پالايشگاه در موقع بكار انداختن يك ديگ بخار ابتدا دو مشعل را روشن كردند و بعدا كارمند مراقب دستگاه يكي از مشعلها را خاموش كرد بدون آنكه مقدار كوران هوا را نيز متناسبا كم نمايد . در نتيجه كوران زياد، مشعل ديگر نيز خاموش شد و كارمند مزبور بلافاصله شير اصلي گاز سوخت به كوره را بست ولي فراموش كرد كه شير ورودي گاز به مشعل را نيز به بندد . سپس محفظه احتراق را با بخار بطور كامل تهويه و شير اصلي گاز را مجددا باز كرد . بديهي است كه جريان گاز ، بعلت باز بودن شير ورود گاز به مشعل ،  به محفظه احتراق راه يافت و در آنجا متراكم گرديد و به محض نزديك كردن شعله دستي براي روشن كردن مشعل انفجار مهيبي صورت گرفت .

 

 

5- كوران سنج كوره را روي صفر تنظيم كرده و ارتباط آنرا با كوره برقرار كنيد .

6 – اطمينان حاصل نمائيد كه كليه دريچه هاي تنظيم هوا و صفحه دود بند كاملا باز باشند زيرا براي تهويه كوره هوا بمقدار زياد مورد لزوم است . ديگهاي بخار يا كوره هايي را كه با دمنده هاي هوا از نوع القايي ( Induced draft )‌يا فشاري     ( Forced draft )  مجهز مي باشند نبايد بدون بكار  انداختن دمنده ها روشن كرد . در يك پالايشگاه كه اين نكته رعايت نشد و ديگ بخار با كوران طبيعي روشن شده است انفجار بسيار شديدي صورت گرفته است.

7 – در اولين فرصت بايد دمنده هاي هوا را بكار انداخت و هواي كافي به محفظه احتراق رسانيد . دمنده هاي هوا بايد با سرعت لازم و بمدت زمان كافي كار كنند تا كوره كاملا تهويه گردد.

8 – صفحات مسدود كننده Blinds   را از لوله گاز برداريد و اگر شبكه گاز قبلا براي تعمير بازشده لازمست كه كليه لوله ها با بخار تهويه گردد ولي نبايد اجازه داد كه محتويات لوله ها بطرف محفظه احتراق تخليه شود .

9 – از مخزن آبگير سيستم گاز سوخت بازرسي كرده و در صورتيكه مايع در آب نماي آن مشاهده شود شير زير آب را كمي باز كنيد تا مايع تخليه شود. قبلا راجع به اهميت اين موضوع صحبت شده و در اينجا از تكرار آن خودداري    مي شود .

10 – بخار تهويه را به محفظه احتراق باز كنيد . گرم شدن هواي درون محفظه باعث تشديد كوران طبيعي شده وعمل تهويه سريعتر انجام مي گيرد . ضمنا شير هاي بخار به مشعل ها را نيز باز كنيد و آنقدر ادامه دهيد تا آزمايش گاز در محفظه احتراق  عدم وجود گاز را نشان دهد .

11- جريان نفت كوره را در سيستم سوخت مايع برقرار كرده و حرارت آنرا بميزان مورد لزوم افزايش دهيد. دريچه هاي هواي مشعلها را طوري تنظيم نماييد كه كوران شديد باعث خاموش شدن مشعلها نشود .

12 – در موقع روشن كردن مشعلها بايد از تجمع و يا توقف افراد در اطراف و نزديكي كوره جلوگيري نموده و بخصوص توجه داشته باشيد كه بدون نقاب صورت يا عينك نبايد اقدام به روشن كردن مشعلها بنماييد.

 

ب: روشن كردن مشعلهاي گازسوز

در اينجا لازمست به مقررات كلي ايمني در مورد روشن كردن مشعلهاي گاز سوز توجه كنيم .اين مقررات در مورد روشن كردن پيلوتها و همچنين روشن كردن قسمت گاز سوز مشعل هاي مركب نفت و گاز كه بايد ابتدا با گاز روشن شوند، نيز صادق مي باشد :

1 – ابتدا كوره را طبق روشي كه تحت عنوان آماده كردن كوره تشريح گرديده آماده نمائيد .

2- جريان بخار را به مشعل مركب نفت و گاز به بنديد و قسمت نفت سوز مشعل را كمي عقب بكشيد و در صورتيكه مشعلها از نوع ساده هستند بايد قبل از بستن بخارمطمئن شويد كه محفظه احتراق گرم شده و كوران كافي ايجاد گرديده است .

3 – اگر قسمت نفت سوز مشعل مركب قابل بيرون كشيدن نيست بايد جريان بخار را به مشعل باز نگاهداريد تا آنرا خنك نگاهدارد .

4 – شير اصلي گاز سوخت را باز كنيد . در اينموقع حداكثر فشار گاز در پشت شير كنترل گاز سوخت FIC برقرار مي شود . مخزن آبگير را بازرسي كنيد و اگر مايع در آن وجود دارد آنرا تخليه كنيد .

5 – كوران سنج را بازرسي كنيد تا از وجود كوران به مقدار كافي اطمينان حاصل نماييد .

6 – در يچه هواي اوليه ( Primary air ) را قبل از روشن كردن مشعل به بنديد تا از امكان پس زدن شعله جلوگيري نمايد.

7 – از يك ميله بطول تقريبي يك متر كه حدود 20 سانتيمتر سر آنرا با طناب نسوز پيچيده باشند يك شعله دستي  تهيه كنيد ( Torch ) . قطر طناب پيچ نبايد از 3 الي 4 سانتيمتر تجاوز نمايد تا بتوان آنرا از دريچه هوا وارد تنوره مشعل كرد. البته اين نوع آتش روشن كردن فقط در مورد كوره هايي كه با كوران منفي كار مي كنند صادق بوده و براي روشن كردن كوره هايي كه كوران مثبت دارند بطريق ديگري كه شرح آن بعدا خواهد آمد بايد عمل كرد.

8 – توجه داشته  باشيد كه وزش شديد باد كوران هوا را در مشعلهايي كه در بالاي باد قرار گرفته اند زياد مي كند و بهتر است كه اين مشعلها اول روشن شوند . بعداز آنكه شعله دستي را روشن كرديد در يكطرف مشعل ايستاده و شعله دستي را به دريچه هوا نزديك كنيد . اگر كوران كافي در كوره وجود داشته باشد ، شعله بطرف محفظه احتراق كشيده مي شود و اين آزمايش خوبي براي دانستن وضع كوران است . ضمنا اگر در محفظه احتراق گاز وجود داشته باشد با نزديك شدن شعله دستي محترق شده و آتش از دريچه هوا پس مي زند و در اين صورت اگر كسي مقابل مشعل ايستاده باشد ممكن است بشدت مصدوم گردد.

9 – در صورت لزوم مقدار بخار ساير مشعلها را كم كنيد تا در محفظه احتراق ديد كافي براي بازرسي مشعلهايي كه تازه مي خواهيد روشن كنيد            داشته باشيد . شير كنترل گاز را بطور دستي كمي باز كنيد و با روشن كردن مشعلهاي گاز شير كنترل را به همان نسبت بيشتر باز كنيد تا فشار كافي براي روشن نگاهداشتن شعله هاي گاز داشته باشيد .

10 – در حاليكه در يكطرف مشعل ايستاده ايد ، شعله دستي را از دريچه هوا وارد تنوره مشعل نماييد و شير ورود گاز به مشعل را به آهستگي باز كنيد .            

 اگر پس از چند ثانيه مشعل روشن نشد احتمال دارد كه هنوز گاز به مشعل نرسيده باشد يا اينكه كوران هوا خيلي زياد است و يا شعله دستي در وضع صحيحي قرار نگرفته است. بهر حال اگر مشعل روشن نشد بايدعمل تهويه محفظه احتراق را مجددا تكرار كرد . ( شكل 8 )

 

شکل شماره 8

 

11 – هنگاميكه شعله گاز روشن شد دريچه هواي اوليه را باز كنيد تا رنگ زرد شعله به رنگ آبي تعيير يابد . ولي توجه داشته باشيد كه زياد باز كردن اين دريچه ممكن است شعله را خاموش كند . شعله دستي را براي مدتي در تنوره مشعل نگاهداريد تا وضع سوختن شعله تثبيت گردد.

12 – ساير مشعلهاي كوره را بهمين ترتيب و با رعايت كليه نكات ايمني روشن كنيد. هر گز براي روشن كردن يك مشعل از شعله مشعل مجاور استفاده نكنيد زيرا ممكن است نتيجه اين كار انفجار باشد .

به تناسب اضافه شدن مشعلها ، شير كنترل گاز را بيشتر باز كنيد . بعضي از اوقات مي توان از شير ميان بر ( By pass ) بجاي شير كنترل استفاده كرد .

همانطوريكه قبلا هم ذكر شد كليه مقررات فوق الذكر در مورد روشن كردن پيلوتها نيز لازم الاجرا است . علاوه بر اينها دانستن نكات زير درمورد پيلوتها نيز ضروري است .

در كوره هايي كه مشعلهاي آن داراي پيلوت هستند ، ابتدا كليه پيلوتها را روشن كرده و سپس با باز كردن شير هاي گاز مشعلها بطور آهسته يكايك آنها را روشن نمائيد .

معمولا گاز سوخت پيلوتها از شبكه اصلي گاز سوخت و از نقطه اي قبل از شير كنترل جريان سوخت FIC گرفته مي شود يا ممكن است از شبكه جداگانه اي تامين گردد . نظر به اينكه در گاز سوخت هميشه كثافاتي وجود دارد كه باعث گرفتگي سوراخ پيلوتها مي گردد ، لذا شعله پيلوتها را بايد حداقل يكبار در هر نوبتكاري بازرسي كرد و در صورت خاموش بودن آنها بلافاصله براي تميز كردن و در سرويس گذاشتن آنها اقدام نمود.

پس از روشن كردن كوره ، بمنظور برقراري شرايط مورد نظر لازمست روشهاي احتياطي زير رعايت شود :

1- مرتب كوره را بازرسي كنيد زيرا مشعلي كه تازه روشن شده ممكن است بعلت سرد بودن محفظه احتراق دوباره خاموش شود . دريچه هاي هوا را با زياد شدن شعله بيشتر باز كنيد.

2 – اگر اولين مشعل قبل از آنكه مشعل دوم روشن شود خاموش گردد و يا اگر كليه مشعلها يكباره خاموش شوند بلافاصله كليه شيرهاي گاز مشعلها را ببنديد و روش كامل تهويه كوره را مجددا اجرا نمائيد .

3 – اگر يك مشعل خاموش شود ولي ساير مشعلها روشن بمانند ، شير گاز مشعل خاموش را ببنديد و پس از چند دقيقه مجددا ، با استفاده از شعله دستي ، مشعل مزبور را روشن نماييد .

4 – هر گز اجازه ندهيد كه مشعلي را با شعله مشعل مجاور و يا با استفاده از آجرهاي داغ تنور مشعل روشن كنند زيرا خطر تراكم گاز و انفجار بوجود      مي آيد .

5 – نگذاريد كه شعله ها زبانه كشيده و به لوله هاي كوره برخورد نمايند . با اضافه كردن هوا طول شعله را كوتاه كنيد .

ج روشن كردن مشعلهاي نفت سوز

مشعلهاي نفت سوز كه فاقد پيلوت مي باشند بايد با شعله دستي روشن شوند ولي در مواردي كه پيلوت گاز وجود دارد ابتدا پيلوت را روشن كنيد و سپس مشعل نفت سوز را بكار اندازيد . اگر كوره مجهز به مشعلهاي نفت و گاز است بهتر است مشعلهاي گاز سوز را براي مدت حداقل يكساعت در سرويس گذاشت تا حرارت محفظه احتراق به حدود 500 درجه فارنهايت برسد و در آنموقع شعله نفت را روشن كرد . در موقع روشن كردن مشعلهاي نفت سوز كليه روشهاي زير را به ترتيب تقدم بكار بنديد :

1 – لوله نفت پاش ( Oilgun ) مشعل را در جاي خود به جلو رانده و شير بخار مشعل را باز كنيد . شير كنترل بخار مه پاش نيز بايد كاملا باز شود . توجه داشته باشيد كه اگر قبل از جلو راندن لوله نفت پاش ، بخار را باز كنيد مشعل گاز سوز ( در صورتيكه كه مشعل مركب نفت وگاز باشد ) با وزش بخار ممكن است خاموش شود.

2 – توجه كنيد كه شير ورود نفت به مشعل حتما بسته باشد و در اينموقع بخار را به لوله نفت پاش باز كنيد تا مشعل را تميز و گرم كند .

3 – وقتيكه مشعل كاملا گرم شد و بخار خشك از آن بيرون زد شير بخار و شير سماورري  Cock نفت به مشعل را ببنديد .

4 – شير اصلي نفت كوره را باز كنيد و در حاليكه مشعل گاز سوز روشن است بتدريج شير ورود نفت به مشعل را باز كنيد . در اين موقع نفت با شعله گاز و يا شعله دستي مشتعل مي شود . دقت كنيد كه نفت بداخل محفظه احتراق نريزد زيرا پس از گرم شدن محفظه احتراق آتش خواهد گرفت .

5 – با تنظيم شيرهاي بخار و نفت فرم شعله ها را اصلاح كنيد .

6- اكثرا ترجيح داده مي شود كه در مورد مشعلهاي مركب نفت وگاز هميشه مقداري گاز به مشعل باز باشد زيرا نفت سنگين بخصوص در مجاورت شعله گاز بهتر و با اطمينان بيشتر مي سوزد . شعله گاز ضمنا بمنزله پيلوت از خاموش شدن شعله نفت جلوگيري مي نمايد .

در بعضي از پالايشگاهها سيستم كنترل حرارت كوره فقط روي گاز نصب شده و كم يا زياد كردن مشعلهاي نفت سوز بطور دستي انجام مي شود.

د : تعويض سوخت مشعلها

در مورد مشعلهاي مركب نفت و گاز و بهنگام تعويض سوخت از نفت به گاز نكات زير بايد رعايت شود:

1- مقدار گاز به مشعل را زيادتر كنيد تا مطمئن شويد كه شعله گاز پايدار خواهد ماند .

2- شير ورود نفت به مشعل ها و سپس شير اصلي نفت سوخت را به بنديد.

3- شيرهاي بخار به لوله نفت پاش را باز كرده و دسته شير سماوري نفت را به چپ و راست ( يا به جلو و عقب ) بچرخانيد تا مجراي نفت كاملا تخليه و تميز شود .

4 – بخار را بطور كامل ببنديد مگر آنكه براي جلوگيري از يخ زدن لوله يا خنك كردن سر مشعل لازم باشد كه كمي بخار به مشعل باز بماند.

5 – لوله نفت پاش مشعل را عقب بكشيد تا از ميان شعله گاز خارج شود . در صورتيكه لوله نفت پاش در جاي خود ثابت باشد لازمست مقدار كافي بخار براي خنك نگاهداشتن آن باز بماند .

6-شعله گاز را تنظيم كنيد تا حرارت مورد لزوم بدست آيد .

7- اگر مشعلهاي گاز و نفت جدا از يكديگر هستند فقط نكاتي كه در بند هاي 2، 3 ، 4 و 6 تشريح شده لازم الاجرا است .

در مورد تعويض گاز به نفت اجراي كليه روشهاي مندرج در                            بخش « ج » - « روشن كردن مشعلهاي نفت سوز »‌ ضروري است . البته پس از تعويض گاز به نفت بايد مقدار سوخت گاز را بر طبق احتياجات كم كرد .

 

ه : دستورات ويژه

شما بعنوان يك كارگردان يا كارمند مراقب دستگاه مي بايستي به كليه روشها و دستورالعملهاي مربوط به كاركردن با كوره هاي واحد خود احاطه كامل داشته باشيد به نحوي كه در موارد اضطراري و شرايط نامساعد در اسرع وقت و بدون  مراجعه به كتاب دستورالعمل بتوانيد روشهاي مزبور را به ترتيب زماني صحيح بموقع عمل در آوريد .

اين دستورالعمل ها را  بايد مرتبا مرور كرده و به حافظه خود بسپاريد .معمولا قبل از هر بستن يا بكار انداختن دستگاه كليه روشها و دستورالعمل هاي مورد لزوم توسط سرپرست دستگاه تنظيم و به كاركنان ابلاغ مي گردد.

و : خاموش كردن كوره

ميدانيم كه روشن كردن بدون خطر يك كوره فقط قسمتي از عمليات مربوط به دستگاههاي پالايش است و بكار انداختن و بستن يك دستگاه ارتباط نزديكي با كار كوره ها دارد . البته شرح كامل روشهاي مربوط به بستن و بكار انداختن دستگاهها در قسمتهای ديگر به تفصيل آمده و در اينجا فقط نكاتي را كه مربوط به خاموش كردن كوره در حالت عادي و در موارد اضطراري مي باشد ذكر        مي كنيم :

1 خاموش كردن كوره در حالت عادي :

در موقع بستن دستگاه در حالت عادي ، مقدار خوراك واحد بتدريج كسر      مي شود و به همان نسبت شرايط سوخت شعله ها نيز تغيير مي يابد و مشعلهاي زائد بر احتياج بتدريج از سرويس خارج ميگردند و بلافاصله عمل تنظيف مشعلها بوسيله بخار شروع مي شود . خارج كردن مشعلها از سرويس بايد طوري باشد كه حرارت در محفظه  احتراق يكنواخت بماند .

البته با كم شدن مقدار گاز و يا نفت به كوره شير كنترل سوخت بتدريج بسته   مي شود و فشار سوخت در مشعلها مي افتد ولازمست تعدادي ديگر از مشعلها بسته شوند تا فشار كافي در ساير مشعلهاي فروزان حفظ گردد . اين كار همانطوريكه  قبلا هم ذكرشد براي جلوگيري از پس زدن شعله و خاموش شدن آن ضروري مي باشد .

موقعيكه تعداد مشعلهاي فروزان بحداقل رسيد ، بقيه مشعلها را خاموش كرده و شيرهاي انفرادي مشعلها و همچنين شيرهاي اصلي  گاز و نفت كوره را ببنديد و طبق دستورالعمل صادره براي نصب صفحات مسدود كننده و تهويه كامل سيستم گاز سوخت اقدام نمائيد .

پس از خاموش شدن شعله ها دريچه هاي هواي ثانوي وصفحه دودبند را كاملا باز كنيد تا در خنك كردن كوره تسريع گردد.

هرگز محتويات لوله هاي نفت سوخت را به محفظه احتراق تخليه نكنيد .

يكبار دو كارمند با تجربه يك پالايشگاه اين خطا را مرتكب شدند ، يعني كوره را خاموش كردند و وقتي حرارت محفظه احتراق به 750 درجه فارنهايت رسيد محتويات لوله هاي نفت سوخت را به كوره تخليه كردند . نفت مزبور در حرارت ذكر شده تبخير و منفجر شد و خسارات شديدي به كوره وارد ساخت . دو كارمند مزبور نيز رهسپار بيمارستان شدند.

2- بستن كوره در حالت  اضطراري

در اكثر دستگاههاي پالايش بستن سريع دستگاه در شرايط خطرناك و نامساعد بسيار ضروري است و بهمين  دليل كاركنان مراقب دستگاهها بايد احاطه كاملي به روشهاي بستن اضطراري واحد ها داشته باشند بنحوي كه عكس العمل آنها در موارد احتياج سريع ، بدون اشتباه و در واقع چون عادت ثانوي آنها باشد.

در شرايط اضطراري فرصت براي مطالعه و مراجعه بكتاب دستورالعمل و يا كسب تكليف از سرپرست نيست و كاركنان دستگاهها بايد با سرعت عمل و دقت  زياد و توجه به كليه جوانب ايمني ومهمتر از همه با  خونسردي كامل عمل نمايند .

در هر شرايط غير عادي و خطرناك كه دستگاه بايد اضطرارا بسته شود آنچه كه در درجه اول اهميت قرار دارد ، ايمني كاركنان حفظ وسايل از صدمات و خسارات است . بطور كلي ، دراين مواقع بايد در اسرع وقت كليه مشعلها و پيلوتها را خاموش كرد . تركيدن لوله در كوره و يا قطع جريان نفت به كوره دو حالتي است كه بستن فوري كوره را الزام آور مي نمايد و در چنين شرايطي دانايي و احاطه كامل كاركنان مراقب دستگاه به سيستم سوخت و كنترل حرارتي كوره بسيار ارزش دارد زيرا اغلب ممكن است بستن يكايك مشعلهاي امكان پذير نبوده و لازم شود كليه جريانهاي نفت و گاز سوخت از سرچشمه اصلي قطع گردد . با توجه به شرح حادثه زير به اهميت اين موضوع بيشتر پي خواهيد برد :

در موقع بكار انداختن يك دستگاه تقطير نفت خام ، وجود آب در خوراك واحد باعث بالارفتن فشار برج تقطير و باز شدن دريچه اطمينان برج مزبور گرديد و در نتيجه نفت از لوله اتمسفر يك دريچه اطمينان بيرون زد و محوطه وسيعي زير باران نفت قرار گرفت .

بديهي است كه براي كم كردن خطر آتش سوزي لازم بود كه آتش كوره ها فورا خاموش گردد ولي نزديك شدن به كوره ها در آن شرايط غير ممكن بود . 

كاركنان هشيار و مسلط به كار خود موفق شدند در حداقل زمان ممكنه شيرهاي اصلي نفت سوخت را از مخزن سوخت وهمچنين شير اصلي گاز را از مخزن آبگير ببندند و دستگاه را از آتش سوزي و نابودي نجات دهند كه مسلما معلومات كار ومروردائمي روشهاي عملياتي توسط كاركنان عامل اين موفقيت بوده است .

 

 

 

 

·       نكات ايمني كه بايد هميشه بخاطر داشته باشيد :

1- توجه داشته باشيد كه احتمال بوجود آمدن و تراكم مخلوط قابل انفجار در محفظه احتراق كوره  از طرف مختلف مانند خاموش شدن ناگهاني مشعلها ، مخلوط نشدن كامل نفت كوره با بخار مه پاش نشت كردن شيرهاي سوخت مشعلها و غيره هميشه امكان دارد .

2 – نهايت دقت و احتياط را در موقع روشن كردن مشعلها بكار بريد زيرا اكثر انفجارها در اين لحظات صورت مي گيرد .

3- وقتيكه درصد هواي اضافي را كم مي كنيد ، توجه كنيد كه شعله به لوله هاي كوره برخورد نكند . حرارت را در تمام نقاط كوره يكنواخت  نگاهداريد .

4- از مشعلها ولوله هاي كوره چند با ردر هر نوبتكاري بازرسي نمائيد . موقع بازرسي از نقاب صورت يا عينك استفاده كنيد .

5- سعي كنيد هميشه جزئي كوران منفي در زير سقف كوره نگاهداريد تا كوران هواي سرد مانع از خوردگي و مصدوم شدن اسكلت فلزي سقف گردد.

6- در موقع باز كردن و مهيا نمودن سيستم گاز سوخت به كليه نكات ايمني توجه كنيد .

7- مخزن نفت كوره را قبل از گذاشتن در سرويس بررسي كنيد كه آب نداشته باشد و حرارت آن نيز از 200 درجه فارنهايت تجاوز نكند .

8- از پس زدن شعله در موقع روشن كردن مشعلها بر حذر باشيد و بخاطر داشته باشيد كه دريچه هاي هواي اوليه بايستي بسته باشند و فشار گاز نيز به حد كافي باشد . تغييرات در تركيب و كيفيت گاز سوخت و گرفتگي در مجراي سوخت مشعلها نيز باعث پس زدن شعله مي شود.

9- از مقررات ايمني مهيا كردن كوره كاملا پيروي كرده و بخصوص اطمينان حاصل نمائيد كه به نكات زير توجه شده است :

الف : در محفظه احتراق هيچگونه مخلوط قابل احتراق و يا اجسام سوختني وجود ندارد.

ب : كوران هوا بقدر كافي وجود دارد . اگر باد تندي مي وزد حتما مشعلهايي راكه در بالاي باد قرار گرفته اند اول در سرويس بگذاريد.

ج : محفظه احتراق بخوبي تهويه شده و هوا بمقدار كافي از دريچه هاي تنظيم هوا وارد كوره مي شود .

د : حداقل افراد در اطراف كوره حضور دارند .

10 – قبل از روشن كردن مايع مخزن آبگير را تخليه نمائيد.

11 – هرگز كوره ها و ديگهاي بخار را كه براي كوران مثبت طراحي شده و داراي دمنده هاي هوا هستند با كوران طبيعي روشن نكنيد.

12 – با استفاده از شعله پيلوت يا شعله دستي مشعل را روشن كنيد . در يكطرف مشعل بايستيد و هرگز مقابل مشعل قرار نگيريد .

13 – هر مشعل را بطور جداگانه و مانند اولين مشعل روشن كنيد . هرگز يك مشعل را با شعله مشعل مجاور روشن نكنيد . اگر مشعلها مجهز به پيلوت هستند ، ابتدا پيلوتها را روشن كنيد و سپس شيرهاي گاز مشعلها را بتدريج باز كنيد .

14- آتش ها را مرتب بازرسي نمائيد زيرا مشعلي كه تازه روشن شده بعلت سرد بودن محفظه احتراق ممكن است خاموش شود . اگر اولين مشعلي كه روشن كرده ايد خاموش شود ويا اگر گليه مشعلها يكباره خاموش شوند ، بلافاصله شيرهاي نفت و گاز سوخت را ببنديد و روش كامل تهويه كوره را مجددا اجرا نمائيد .

15 –در موقع بستن كوره در حالت عادي ، تعدادي از مشعلها را خاموش كنيد تا فشار گاز براي مشعلهاي روشن كافي باشد.

16 – روشها و دستورالعملهاي مربوط به كوره ها را مرتبا مرور كنيد تا به كليه نكات ايمني و مهم واقف گشته و در موارد اضطراري با سرعت عمل ، خونسردي و اعتماد بنفس آنچه  را كه وظيفه داريد بنحو احسن انجام دهيد.

 

 

 

|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در شنبه سیزدهم اسفند 1390  |
 روشهای شناسایی خطرات و ارزیابی ریسک

امروزه استفاده از روشهای ارزیابی ریسک در صنایع مختلف رو به گسترش است به طوریکه در حال حاضر بیش از 70 نوع مختلف کیفی وکمی روش ارزیابی ریسک در دنیا وجود دارد این روش ها معمولا برای شناسایی ،کنترل و کاهش پیامدهای خطرات به کار میرود. عمده روش های موجود ارزیابی ریسک روشهای مناسب جهت ارزیابی خطرات بوده و نتایج آنها را میتوان جهت مدیریت وتصمیم گیری در خصوص کنترل و کاهش پیامدهای آن بدون نگرانی به کار برد،هر یک از صنایع بسته به نیاز خود میتواند از روشهای مذکور بهره لازم را کسب کند.این روشها نسبت به یکدیگر دارای مزایا و معایب مختلف میباشد. لذا یکی از وظایف سیستم های ایمنی و بهداشت موجود در هر صنعت(HSE) بررسی کلیه روشهای ارزیابی ریسک ها و خطرات و انتخاب روش مناسب جهت اجرا در صنعت و سازمان مطبوع خود میباشد.بطور کلی میتوان گفت که از نوع روش استفاده شده در ارزیابی ریسک وعمق ارزیابی آن تا حدی میتوان به توانایی سیستم ایمنی موجود و در نتیجه نحوه مدیریت ایمنی در صنعت مذکور پی برد.
معمولا سطح ریسک قابل قبول برای هر سازمان یا هر فرد متفاوت بوده و بستگی به منابع مالی و اقتصادی،محدودیت های تکنولوژیکی عوامل انسانی مجرب ،صلاحدید وتصمیم مدیریت وریسکهای زمینه ای مثل ریسک های مخفی دارد.
سازمان ها معمولا نیاز به سیستمی دارند که علاوه بر ارزیابی فعالیت ها و فرآیند شان بتواند در خصوص وضعیت ریسک ،تعیین معیارهای ریسک قابل تحمل و مشخص نمودن دقیق ریسک دقیق فرآیندهایشان ، و... آنان را رهنمون نماید که بسته به پیچیدگی فعالیت هر صنعت نوع سیستمی که بتواند آنان را به هدف مذکور برساند متفاوت است.لذا سازمان ها باید بتوانند از نوع روشهای ارزیابی ریسک که در این مقاله هدف بررس و مطالعه آنهاست یکی یا تلفیقی از چند مورد را انتخاب نمایند 0 در برخی از موارد و جهت پاره ای از فرآیندهای حساس به خصوص در صنایع شیمیایی تولید محصولات انفجاری و احتراقی بایستی قبل از تعیین نوع روش کلیه روشها مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و بهترین روش با توجه به منابع مالی ،نیاز به اطلاعات کیفی یا کمی و یا کیفی و کمی ،محدودیت زمان ، محدودیت نیروی انسانی کارآزموده ،نوع کاربرد روش شناسایی ریسک ، مزایا و معایب هر یک از سیستم های مذکور انتخاب نمایند.
اصولا تجزیه تحلیل سیستمها یک روش پر مهارت بوده و بایستی توسط تیم کاملی از کارشناسان که نسبت به سازمان خود شناخت کامل دارند صورت پذیرد انتخاب درست روش شناسایی ریسک به کارایی روش انتخابی و تعیین دقیق ریسک ها می انجامد ، همچنین در صورتیکه ریسک هر فرآیند به درستی شناخته شده باشد تعیین ریسک قابل قبول و اقدامات اصلاحی جهت کاهش ریسک ملموس تر است.
دراین مرحله به ایمنی سیستم ها میپردازیم:
ایمنی سیستم:
شاخه ای از مهندسی سیستم است که با به کار گیری اصول علمی ،مهندسی،و مدیریتی ،در پی دستیابی به ایمنی مناسب و کافی،شناسایی به هنگام خطرات و آغاز مقدمات پیش گیری کننده در کل عمر سیستم با در نظر گرفتن محدودیت های بازده،زمان و هزینه است
تاریخچه:
مفاهیم اولیه ایمنی سیستم :
سیستم مجموعه ای از دستورالعمل ها و تجهیزات که برای انجام یک کار یا مجموعه ای از کارهای معین میباشد
عوامل طرح ایمنی:
1. برنامه ریزی اولیه : که در این مرحله اهداف کلی و جزئی تعریف میگردد.
2. طراحی :برنامه در طراحی جزئی تر شده و نقشه ،پارامتر ها و ویژگی ها ی طراحی تدوین میگردند.
3. اجراء:برنامه ها به اجراء در می آیند با توجه به اینکه با هزینه های فراوان همراه است این مرحله خیلی مهم است
4. بهره برداری :در این مرحله تلاش های فرآیند سیستم جنبه عملی پیدا خواهد نمود

ارزیابی سیستم ها و روشهای آن:
عبارتست از به کار بردن اطلاعات در دسترس برای شناسایی خطرات و تخمین ریسک ناشی از آنها برای افراد ،جمعیت،دارایی ها یا محیط است.
مراحل ارزیابی سیستم:
دارای سه عنصر اصلی است
الف- شناسایی خطرات
ب- ارزیابی ریسک خطرات شناسایی شده
ج- ارائه پیشنهاد هایی برای اقدامات ایمنی
برنامه ریزی برای انجام وا کاوی ایمنی :
1. آنچه باید ارزیابی شود با در نظر گفتن محدودیت ها و فرضیات
2. هدف ارزیابی (یافتن راههایی برای افزایش ایمنی و یا کلی ایمنی)
3. انتخاب روش و دستورالعمل
گرد آوری اطلاعات:
طراحی فنی سیستم
نحوه عملکرد
حوادث قبلی
شناسایی خطرات
شناسایی خطرات:هنگامی که یک روش ویژه به کار برده میشود در برخی از خطرات شناسایی شده که ممکن است برخی از خطرات دیگر از نظر دور بمانند شناسایی در ارزیابی بخش اصلی و کشف منابع عمده خطر و عواملی که ممکن است به عنوان آغازگر و چاشنی بروز حادثه عمل میکند باید هدف اصلی باشد.
ارزیابی ریسک:
• کمی
• کیفی
کمی:احتمال وقوع یک حادثه خاص و پیامدهای آن محاسبه یا برآورد میگردد و سپس از معیار عددی بدست آمده برای قضاوت در مورد پذیرفتنی بودن ریسک خطرات استفاده میشود انجام برآورد عددی مشکل است لذا روش کیفی کاربرد بیشتری دارد.
پیشنهاد اقدامات ایمنی :
شدت و احتمال وقوع شاخص مناسبی را برای تعیین اولویت های خطر فراهم مینماید هر چه احتمال وقوع کوچک باشد خطر پذیرفتنی تر است.
هر اندازه از عمر سیستم گذشته باشد انجام تغییرات برای کاهش ریسک آنها پر هزینه تر است مجموعه اقدامات از لحاظ اولویت بندی مهم هستند.
1- تغییر در طراحی
برای کاهش ریسک اگر نتوان خطری را در هنگام طراحی حذف نمود باید ریسک ناشی از آن خطر به وسیله گزینه های مختلف تا سطح پذیرفتنی کاهش یابد
استفاده از تجهیزات ایمنی در سیستم :
اگر نتوان خطرات را حذف نمود یا ریسک آن ها را کاهش داد بایستی با کاربرد کنترل های مهندسی و ابزارهای ایمنی آنها را کاهش داد و بهتر است بازرسی دوره ای در کارکرد و نگهداری ابزارهای ایمنی در نظر گرفته شود.
در صورتیکه کنترل ها منجر به کاهش ریسک نگردیدند باید ابزارهایی به کار گرفت که شرایط خطرناک را شناسایی کرده وبا ایجاد علایم مناسب کارکنان را از خطر آگاه کند.
استفاده از روشهای کنترل مدیریت و اجرایی مانند تدوین دستورالعمل ها و آموزش کارکنان بهره باید بردولیکن با توجه به اینکه نرخ خطاهای انسانی به عنوان مهم ترین عامل ها ی بروز حوادث معمولا از نرخ وسایل الکترومکانیکی بیشتر است این اقدام کنترلی به عنوان مهمترین عامل بروز حوادث معمولا از نرخ وسایل الکترومکانیکی بیشتر است این اقدام کنترلی به عنوان کم اثر ترین وآخرین راه برای کنترل خطرات استفاده میشود.
پذیرش ریسک:
بالاخره مقداری از ریسک بایستی پذیرفته شود.
ارزیابی های تکمیلی،بررسی های کامل تر،وکاربرد روشهای مکمل
جمع بندی:با جمع بندی نتایج کار پایان خواهد پذیرفت که شامل یک فهرست از خطرات مشاهده شده ،پیشنهاداتی برای انجام اقدامات ایمنی و...
اجرای اقدامات ایمنی وپیگیری ارزیابی
برنامه های ایمنی تلاش دارند تا به نزدیک ترین دز ممکن به قابلیت اعتماد صد در صد دست یابند
ارزیابی مقدماتی خطر به روش Preliminary Hazard Analysis(PHA):
هدف:شناسایی مناطق بحرانی در سیستم ،شناسایی نسبی خطرها و توجه به معیارهای طراحی ایمن است در واقع این روش شناسایی خطرات اولیه میباشد که در آن از تجارب کامل ایمنی موجود استفاده شده و از معایب آن این است که نمیتوان اطمینان حاصل کرد که همه خطرات کشف شده اند.
فهرست مقدماتی خطرPreliminary Hazard List (PHL) :
شکل ابتدایی و کاملا تجربی


روش HAZOP :
این روش کیفی بوده و برای شناسایی ریسک های بسیار خطرناک به کار میرود و همچنین از تیمی متخصص در همه علوم بهره گرفته میشود.
هدف:شناسایی خطرات بالقوه فرآیند که قبل از آن نیز انحراف سیستم از اهداف تعیین شده شناسایی میگردد.
این روش برای سیستم های پیچیده مناسب بوده و سخت افزار سیستم را به گونه ای جامع بررسی مینماید نتایج حاصل نیز بسیار مفصل و دقیق هستند.
معایب:وقت گیر بوده و امکان حصول نتیجه در نقص های چند عاملی وجود ندارد.
شرح کار:تیم منتخب تلفیق عبارات راهنما (هیچ،بیشتر،کمتر،معکوس)که در مورد فرآیند صادق است وبا حالات مختلف و وضعیت های فرآیند (جریان ،فشار،دما و...) ارتباط پیدا میکند.را از طریق طوفان ذهنی بررسی کرده و میتواند انحرافات احتمالی بدترین پیامد را دنبال نماید.
چه میشود اگر(WHAT IF METOD) :
در این روش با پرسش نتایج حاصل از وقوع یک رویداد مشخص ریسک ها شناسایی شده و روش های کنترل پیشنهاد میگردد.
هدف:شناسایی اثرات رویداد های ناخواسته بر سیستم
ارزیابی ریسک زیر سیستم (SSHA)Sub System Hazard Analysis:
برای شناسایی خطرات ناشی از طراحی سیستم های بزرگ انجام میگردد.
خطاها ،نقص ها و تجهیزات ،نرم افزارها و خطاهای انسانی به صورت جداگانه یا همراه همدیگر بررسی میشوند.
معمولا این روش با توجه به پیچیدگی زیر سیستم توسط سازنده وسیله مذکور صورت میگرد.
ارزیابی ریسک به روشSHA System Hazard Analysis :
این روش وضعیت ایمنی کل سیستم را ارزیابی میکند و خروجی و نتایج روش SSHA را جمع بندی میکند.
این روش در واقع ارتباط زیر سیستم ها را از لحاظ موارد ذیل بررسی مینماید.
مطابقت با معیارهای ایمنی
مجموعه ای از رویداد های خطرناک که سبب نقص میشود به شرح ذیل است:
• تغییرات در طراحی
• عملکرد کنترل سیستمی
• عملکرد کنترل انسانی
روش SHA در برگیرنده خطرات کشف شده در SSHA ونیز توصیف این خطرات خواهد بود
ارزیابی ریسک به روش O&SHA :
بر خلاف اغلب روشها این روش با هدف:شناسایی و ارزیابی خطرات محیط ،کارکنان،و روشهای انجام کار و تجهیزات به کار گرفته شده در سراسر عملکرد سیستم را بررسی می نماید.روش O&SHA خطرات ناشی از انجام فعالیت ها یا وظائف افراد را شناسایی ،ثبت و ارزیابی مینماید.
که شامل موارد ذیل میباشد:
• تغییرات برنامه ریزی شده سیستم
• واسطه ها ورابط های تاسیسات ودستگا ه ها
• محیط های برنامه ریزی شده ،وسایل پشتیبانی ودیگر تجهیزات
• توانایی فعالیت ها یا وظائف
• اثرات وظائف هم زمان و محدودیت های آن
• نیازمندیهای سیستم به پرسنل ایمنی و بهداشت
• پتانسیل وقوع رویداد
ارزیابی درخت خطا FTA :
در این روش یک وضعیت نامطلوب یا بحرانی در نظر گرفته شده سپس با توجه به محیط و عملکرد سیستم همه راه هایی که میتوانند سبب بروز آن وضعیت ناخواسته و نامطلوب شوند جستجو میگردد.
در واقع درخت خطا یک مدل تصویری از خطا را فراهم میآورد.
FTA یک مدل کیفی است که میتوان آنرا به شکل کمی اجرا نمود.
ارزیابی خطرات نرم افزار SWHA
این روش خطاهای نرم افزاری را بررسی می نماید شامل:
• خطاهای برنامه نویسان
• خطاهای خصوصیات نادرست نرم افزار ناشی از عدم درک کامل سیستم از عملکرد آن
روش شناسایی کانون خطرات FMEA :
تمرکز بر نقص هایی است که یک وضعیت غیر قابل اعتماد در سیستم را بو جود میآورد(قابلیت اعتماد دارد).
جزء مورد بررسی چگونه میتواند خراب شده و یا از کار بیافتد.
نتایج خرابی در سیستم مذکور چگونه خواهد بود.
غفلت مدیریت و درخت ریسک MORT:
این روش دو مفهوم را موردبررسی قرار میدهد
ریسک های پذیرفته شده و سهل انگاری وغفلت
در MORT رویداد اصلی همان زیان است
روش ردیابی انرژی و ارزیابی حفاظها ETBA :
تمرکز بر وجود انرژی در سیستم و موانع موجود برای کنترل انرژی.



روش Aden.S.L.J.Heat :
یک فرم ساده با توجه به احتمال خطر و شدت خطر.
روش Kroner
شامل درجه بندی ریسک برای خطرات معین با ضرب شدت در تکرار خطر
روش William Fine
این روش ریسک را تابعی از احتمال وقوع خطر ،پیامد ناشی از آن ومیزان تماس با خطرمیداند.
روش M.Toak
برای ارزیابی ریسک چهار عامل شدت آسیب ، احتمال آسیب
روش Robert N.Anderson
ارزیابی ریسک را بر اساس دو عنصر اولیه ریسک یعنی شدت آسیب واحتمال وقوع یک خطر بنا نهاده است که احتمال وقوع خطر بر اساس میزان تماس با خطر ،تعداد افرادیکه با خطر مواجهند،فاکتورهای محیطی وقابلیت اعتماد عملکرد ایمنی تعیین مینماید

روش یا الگوی سازمان HSE انگلستان
این روش شامل پنج مرحله است:
1. شناسایی خطرات
2. چه کسی وچگونه ممکن است آسیب ببیند
3. ارزیابی ریسک ناشی از خطر
4. ثبت یافته ها
5. بازنگری ارزیابی
روش Rolin Geronsin
این روش نیز ارزیابی ریسک را فرآیند برآورد احتمال وقوع یک رویداد واهمیت یا شدت اثرات زیان آور آن در نظر میگیرند.
روش Sue cox وRobin Tait
ارزیابی ریسک را در دوبخش تجزیه تحلیل ریسک وارزشیابی ریسک در نظر میگیرند که ماتریس ارزیابی ریسک بر اساس پیامدو احتمال وقوع خطر استوار است.
روش Nick w.hurst
این روش ارزیابی ریسک را در قالب برآورد ریسک وارزشیابی ریسک مورد مطالعه قرار میدهد بطوریکه در برآورد ریسک،بزرگی ریسک ودر ارزشیابی ،میزان اهمیت ریسک تعیین میشود.
روش Milery w.merkhofer,Vinceent T.Covello
فرآیند ارزیابی ریسک شامل ارزیابی آزاد سازی (عوامل ریسک)ارزیابی تماس ،ارزیابی پیامد وبرآورد ریسک میدانند.
روش Lars Harms – Ringdahl
ارزیابی ریسک را تابعی از احتمال وقوع حادثه و پیامد ناشی از آن در نظر میگیرد وآنرا به صورت سه دسته ارزیابی غیر رسمی ، ارزیابی کیفی وارزیابی کمی تقسیم بندی میکند

|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در شنبه بیست و دوم بهمن 1390  |
 روشهای شناسایی خطرات وارزیابی ریسک1

امروز در دنیای بزرگي که در حال تبدیل شدن به یک دهکده جهانی است سازمانهای صنعتی وغیر صنعتی برای بقای خود باید مزیت های رقابتی را شناسایی کرده ودر تقویت عوامل موثر آن کوشا باشد . مراقبت وضعیت دائمی سیستم از جمله عوامل موثر درباب مزیت رقابتی محسوب می شود و در این بین داشتن یک سیستم ایمن مستلزم کنترل همه جانبه خطرات بالقوه ای است که سیستم را تهدید می کند . به همین جهت یک سیستم با خط مشی ایمنی سیستم از مرحله قبل از تولد یعنی فازایده نوتفکر شروع شده وتاپایان فاز کنارگذاشتن سیستم ادامه می یابد. در پایان هرمرحله لازم است در راستای اصلاح سیستم وبهبود مداوم آن برپایه یافته های حاصل از ارزیابیهای انجام شده، فرایند تصمیم گیری مبتنی بر چرخه بهبود مداوم دمینگ به مرحله اجرا گذاشته شود .دراین پروژه به بررسی مهم ترین تکنیکهای آنالیز می پردازیم وکاربرد هریک با توجه به نوع سیستم وعمق کار ومحدودیت های ممکنه را بیان می کنیم .

ریسک

رخدادی که در صورت وقوع می تواند برفعالیت مورد نظر تاثیرمثبت ویا منفی بگذارد ،که می تواند به گروه چهارگانه تقسیم شود :

ریسک خالص یا ایستا:

دراین نوع ریسک ممکن است نتیجه زیان یا عدم زیان داشته باشد ،مانند داشتن اتومبیل در مقابل خطر هایی که برای دارنده آن ممکن است داشته باشد.

ریسک سوداگرانه:

در این نوع ریسک ها ممکن است نتیجه زیان ، عدم زیان وسود داشته باشد مانند فعالیت های تجاری یعنی خرید به نیت فروش باقیمت بالاتر.

ریسک خاص:

در صورت تحقق ،آثار زیانبار آن ها دامن گیر گروه کوچکی می شود مانند افراد تیم کوهنوردی که مسیر را گم می کنند ودر طوفان گرفتار می شوند وصدمه می بیند.

ریسک های عام:

در صورت وقوع تعداد زیادی از مردم دچارخسارت جانی ومالی می شوند مانند: سیل وزلزله

اگر بخواهیم یک نوع گروه بندی ساده تر را بیان کنیم بصورت ذیل می توان نوشت:

ریسک قابل تحمل:

 ریسکی است که امکان وجود داشتن دارد به طوری که منافع خاصی حاصل می شود و تا حد زیادی این اطمینان وجود دارد که این ریسک تحت کنترل است.

ریسک غیرقابل تحمل:

 ریسکی است که غیر از شرایط فوق العاده قابل توجیه نمی باشد.

ریسک قابل اغماض:

ریسکی است که آنقدر کم اهمیت و کوچک می باشد که با رعایت احتیاطهای لازم می توان از آن اغماض نمود.

مدیریت ریسک

به مجموعه فعالیت های گفته می شود که درجهت فرایند مستند سازی تصمیمات نهایی اتخاذ شده شناسایی وبه کار گیری معیارهایی که می توان از آنها درجهت رساندن ریسک تا سطح قابل قبول استفاده کرد .

فرایند های مدیریت ریسک

           • برنامه ریزی مدیریت ریسک

           • شناسایی وتعیین ریسک

           • ارزیابی ریسک

           • کنترل واکنش به ریسک

ارزیابی ریسک

چرا ارزیابی اهمیت دارد؟

ارزیابی ریسک حائز اهمیت است چون که در بسیاری از موارد ایمنی و بهداشت در صنعت مورد تأکید می باشد و روش تأثیرگذار ارتقای بهداشت و امنیت می باشد. مدیریت تأثیرگذار ریسک ایمنی و بهداشت از مدیریت صحیح قابل تمایز می باشد. کارهایی که با کفیت یا برتری تجاری همراه است ابداع معیارهای کنترل کاهش ریسک می تواند بر روی هزینۀ تأثیر گذاشته و در تجارت سودمند باشد. به طور کلی می توان ارزیابی ریسک را به دسته کیفی وکمی تقسیم بندی کرد:

روش کیفی: با استفاده از سیستم نسبی صفات یا رنگها احتمال رده یا تأثیر ریسک را طبقه بندی می نماید. در این روش آگاهی مشکلات امنیتی سیستمهای اطلاعاتی را و همچنین شکل سیستم مورد تحلیل را می توان ارتقاء می بخشد

روش کمی: این روش با استفاده از درصدبندی جهت نشان دادن احتمال وقوع و ارزش دلاری و تأثیر آن ریسک را به کمیت در می آورد. همچنین شناسایی اینکه کجا کنترل های امنیتی باید به اجرا درآید و هزینۀ لازم که طی آن این امر اجرایی شود.

درکنارتقسیم بندی های انجام شده دو روش دیگرنیز بیان شده است:

روش hybrid یا ترکیبی: ترکیب منتخب این دو روش برای اجرای اجزایی که از اطلاعات موجود استفاده می کنند وهمچنین به حداقل رساندن سیستمهای اندازه گیری گردآوری و محاسبه می تواند مورد استفاده قرار گیرد. این روش نسبت به تحلیل عمقی گسترده از فشردگی عددی کمتری برخوردار است (و کمتر هزینه بر می باشد).

روش توصیفی: این روش متن را برای تشریح ریسک به طور عمیقی از جمله اینکه چه اتفاقی ممکن است به وقوع بپیوندد، چرا این اتفاق خواهد افتاد و ایده های کنترلی آن را مورد استفاده قرار می دهد. این روش زمانی استفاده می شود که دو روش کمی و کیفی مورد استفاده نباشد.

مقایسه روشها

1. کیفی:

درک و ادارة آن آسان و سریع می باشد.

اجرای یکنواخت آن در سازمان و پروژه ها مشکل می باشد.

نیاز به تعاریف، قوانین، استانداردها و فرآیندها دارد.

2 .کمی:

ارحجیت متادولوژی داشته و اغلب توسط مدیریت الزامی گردد.

وقت گیرتر بوده و نیاز به تخمین دارد.

از این جهت که اعداد ممکن است ظاهراً دقیق نشان داده و از جهت معین بودن گمراه کننده می باشد، مگر اینکه دقت تخمین معین شود.

دارای پیش بینی آسان تر است.

به طور قابل توجهی در توسعه و استراتژی ها و منابع واکنش ریسک ارزشمندتر است.

3. توصیفی:

کمیت گذاری آن مشکل است.

معمولاً بر اساس تجربه است.

زمانی انجام می پذیرد که روشهای کمی و کیفی به سهولت در دسترس نباشد.

مهارتهای ارزیابی ریسک

١. Preliminary Hazard Analysis)PHA)

٢. Failure Modes & Effects Analysis)FMEA)

•         Failure Modes, Effects and Criticality Analysis)FMECA)

٣. Hazard & Operability Analysis)HAZOP)

۴. Fault Tree Analysis)FTA)

۵. Event Tree Analysis

۶. Cause-Consequence Analysis

٧. What-If Analysis

Pha:

تحلیل ریسک اولیه یا تحلیل خطا یک تکنیک کیفی است که شامل تحلیل منظم نتایج یک واقعه است که می تواند یک مشکل بالقوه را به یک تصادف یا یک واقعۀ اتفاقی تبدیل کند در این تکنیک وقایع نامطلوب ممکن ابتدا شناسایی می شوند و سپس به طور مجزا تحلیل می شوند برای هر واقعه یا مشکل نامطلوب، پیشرفتهای ممکن یا معیارهای پیشگیرانه، سپس شکل می گیرد.

نتیجۀ این روش مبنایی را برای تعیین اینکه کدام گروه از مشکلات باید با دقت بیشتر مورد توجه قرار گیرند و کدام روش تحلیلی برای این امر مناسب هستند فراهم می آورد. چنین تحلیلی همچنین در محیط کاری که فعالیتهای فاقد معیارهای ایمنی به راحتی قابل تشخیص می باشند بسیار ارزشمند واقع می شود. با کمک نمودار توالی نتیجه مشکلات شناخته شده را می توان سپس براساس ریسک رتبه بندی نمود و این امکان فراهم می شود که معیارها برای پیشگیری از اتفاقات اولویت بندی گردد.

تکنیک آنالیز مقدماتی خطر برای اولی بار در دهه 50 میلادی در ایالات متحده امریکا برای آنالیز ایمنی موشکهای با پیش برنده مایع بکارگرفته شد .

این تکنیک ممکن است به شیوههای گوناگون اجرا گردد که ماهیت هر کدام با هم متفاوت است . بعضی از انواع این روش عبارتند از :

•         رده بندی خطر RRR

•         شناسایی خطر HAZID

دستورالعمل اجرای مطالعه PHA

چهار مرحله اصلی اجرای PHA به شرح ذیل می باشد:

1- پیش نیازهای PHA

•         تعیین تیم PHA

•         تعریف وتشریح سیستم مورد آنالیز

•         جمع آوری ریسک از سیستمهای قبلی ومشابه

2- شناسایی خطرات

3-برارود پیامد واحتمال

4-رده بندی ریسک واقدامات پیگیری

مزایا

•         گزارشی از خطرات مهم سیستم وریسکهای متناظر آنها فراهم می کند .

•    یک ارزیابی منطقی از نقاط ضعف سیستم درزمان مناسبی که اجازه کاهش ریسک در طراحی وجود دارد ارائه می دهد.

•         یک تشریح ویک بازنگری نسبتا سریع از مهمترین ریسکهای مربوط به سیستم فراهم میکند .

محدویتها

•    PHA قادر به ارزیابی خطرات ترکیبی یا نحوه بروز خطای همزمان نمی باشد بنابر این ممکن است یک نتیجه گیری غلط به صورت قبول ریسک کل سیستم به دلیل قابل قبول بودن ریسک خطر تک تک عناصر گرفته می شود.

•    اگر اهداف یا فازهای عملیاتی نامناسب یا ناکافی انتخاب شود ارزیابی دچار خطا خواهد شد از طرف دیگر اگر اهداف یا فازهای زیادی انتخاب شود ، سطح فعالیتها گسترده وهزینه بر خواهد شد.

Fmea:

متدولوژی یا روشی است سیستماتیک که به دلایل زیر به کار می رود:

الف-شناسایی و اولویت بندی حالات بالقوه خرابی در یک سیستم، محصول، فرایندو یا سرویس

ب-تعریف و اجرای اقداماتی به منظور حذف و یا کاهش میزان وقوع حالات بالقوه خرابی

پ-ثبت نتایج تحلیل های انجام شده به منظور فراهم کردن مرجعی کامل برای حل مشکلات در آینده

چه وقت استفاده می کنیم:

FMEA در هر یک از شرایط زیر اجرا میشود:

1.درزمان طراحی سیستمی جدید، محصولی جدید ویا فرایندی جدید.

2.زمانی که قرار است طرح های موجودو یا فرایند تولید/مونتاژمورد بررسی قرار گیرد.

3.زمانی که فرایندهای تولید و یا مونتاژ و یا یک محصول در محیطی جدید و یا شرایط کاری جدید قرار میگیرد.

4.برنامه های بهبود مستمر

یکی از عوامل موفقیت FMEA زمان اجرای آن است. این تکنیک برای آن طرح ریزی شده که "یک اقدام قبل از واقعه باشد" نه یک تمرین بعد از آشکار شدن مشکلات". به بیانی دیگر، یکی از تفاوت های اساسی FMEA با سایر تکنیک های کیفی این است که FMEAیک اقدام کنشی PROACTIVE) ) است، نه واکنشی. در بسیاری از موارد وقتی با مشکلی مواجه می شویم، ممکن است برای حذف آن اقدامات اصلاحی تعریف و اجرا شود.این اقدامات ، واکنشی در برابر آنچه اتفاق افتاده است.درچنین مواردی حذف همیشگی مشکل، به هزینه و منابع زیاد نیاز دارد، زیرا حرکت از وضعیت موجود به سمت شرایط بهینه اینرسی زیادی خواهد داشت، اما در اجرای FMEA با پیش بینی مشکلات بالقوه و محاسبه میزان ریسک پذیری آنها، اقداماتی در جهت حذف و یا کاهش میزان وقوع آنها تعریف و اجرا میشود.این برخورد پیشگیرانه کنشی است در برابر آنچه ممکن است در آینده رخ دهد و مسلما اعمال اقدامات اصلاحی در مراحل اولیه طراحی محصول یا فرایند، هزینه و زمان بسیار کمتری در برخواهد داشت . علاوه بر این، هر تغییری دراین مرحله بر روی طراحی محصول یا فرایندبراحتی انجام شده و در نتیجه احتمال نیاز به تغییرات بحرانی در آینده راحذف میکندیا کاهش خواهد داد .

اگر FMEAدرست و به موقع اجرا شود، فرایندی زنده و همیشگی است. یعنی هرزمان که قرار است تغییرات بنیادی در طراحی محصول و یافرایند تولید (یا مونتاژ) انجام گیرد باید بروز شوندو لذا همواره ابزاری پویاست که در چرخه بهبود مستمر به کار میرود.

فوایداجرای FMEA

- بهبود کیفیت، افزایش درجه اطمینان کالا و ایمنی محصولاتی که تولید خواهند داشت .

- کاهش زمان معرفی محصول به بازار.دیر رفتن محصول به بازار معمولا ناشی از بروز مسائل و مشکلاتی در مراحل نهایی طراحی و یا مراحل اولیه تولید است .اجرای FMEAبا شناسایی چنین مشکلاتی در مراحل آغازین کار از وقوع آنها جلوگیری میکند .

- نیاز به تغییرات ضروری در فرایند و یا محصول در زمان تولید انبوه کاهش می یابد .

- بهبود تصویر سازمان در نظر مشتری، چرا که مشتری عیوب کمتری را تجربه می کند.و موجب افزایش رقابت پذیری سازمان در بازار می شود .

- کاهش هزینه های مرتبط با محصولات خراب و یا نامنطبق .

- رواج فرهنگ کارتیمی در درون سازمان .

نتیجه گیری

هدف ازFMEA در یک فرایند یا محصول ، پیش بینی وقوع مشکلات بالقوه است.

در واقع این تکنیک در هر مرحله از فرایند ، از طراحی تا تولید محصول قابل اجرا می باشد . که بدنبال آن فرایندی قوی و خلل ناپذیر را خواهیم داشت که هرگز با بحرانهای بی موقع رو به رو نخواهد شد.

 شما اگر کارتان را بر طبق روال قبل انجام دهید، چیزی را به دست خواهید آورد که قبلا به دست آورده اید. اگر سازمانی از نتایج کار خود راضی است نیازی به اجرای FMEAندارد، اما اگر مشکلاتی در پیش رو دارد ، اجرای FMEAدر کنار سایر تکنیک های حل مساله چاره ساز خواهد بود

Hazop

کلمه HAZOP برگرفته از سه حرف اولیه Hazard به مفهوم خطر ودو حرف اولیه Operability به معنی قابلیت عملیات می باشد این روش با ساختار ساده ای برای شناسایی و ارزیابی خطرات PI&D, PFD ، نمودارهای جریان مواد، و راهنمای عملیاتی می باشد که برای شناسایی علل و نتایج انحرافهای موجود از عملیات طبیعی که اتفاق می افتد قرار می گیرد. این تکنیک را می توان از دیدگاههای مختلف به شرح زیر تعریف کرد:

•    روش شناسایی وارزیابی مشکلاتی است که می توانند ریسکی را به افراد ، محیط زیست ویا تجهیزات تحمیل کرده ویا ازاثربخشی عملیات جلوگیری کند.

•         روشی سیستماتیک وکیفی است که بر اساس استفاده از کلمات کلیدی قراردارد.

•         یک روش خلاقانه برای حل مشکلات با ریشه ایمنی و عملیاتی است که برپایه فعالیتهای یک تیم چند تخصص قراردارد.

•         تکنیک شناسایی ، ارزیابی وکنترل خطرات برپایه نگرش سیستمی است که براصل زیر استوار می باشد

•    باید در نظر داشت که که ین روش را می توان در کلیه فازهای عمر یک سیستم اجام داد ولی اجرا واستفاده از یافته های آن درفاز طراحی بسیار مفید تر بوده ونتایج آن از قابلیت اجرای بیشتری برخورداراست .

مزایا

•         یک روش سخت افزاری جامع وفراگیر می باشد

•         برای سیستمهای پیچیده خوب جواب می دهد

•         نتایج دقیق فراهم می کند

معایب

•         وقت گیر وزمانبر

•         هزینهاجرای آن زیاد است

•         روش خسته کننده ویکنواختی می باشد

•         عیبهای چندگانه وچند مرحله ای را مورد بررسی قرار نمی گیرد

به طور کلی می توان گفت :

Hazop یک متد ساختاری طوفان مغزی برای انالیز ریسک است

Hazop می تواند در اشکال مختلف براساس عناصر تشکیل دهنده سیستمهای ایمنی اجرا شود

Hazop هماهنگی خوبی با سایر متدهای آنیز ریسک دارد

توانمندیهای آن توسط سازمانهای نظیر وزارت دفاع امریکا شرکت موتورلا وبیساری از شرکتها شیمیایی به اثبات رسیده است

Fta

تحلیل درختی خطا یک ارائۀ نموداری از آن خطاهای اصلی یا شکستهای مهمی است که با یک محصول همراه است . علل این خطاها و معیارهای متضاد بالقوه، این ابزار به شناسایی زمینه های مربوط به طرح محصول جدید یا پیشرفت محصولات موجودکمک می کند. آن همچنین به شناسایی اعمال اصلاحی در جهت اصلاح خطاها یا کاهش آنها کمک می کند.

تحلیل درختی خطا یا در طراحی محصولات یا خدمات جدید و یا در حل و فصل مشکلات شناخته شده در محصولات یا خدمات موجود مفید واقع می شود. در فرآیند برنامه ریزی کیفی این تحلیل می تواند در جهت بهینه کردن اهداف و جنبه های یک

فرآیند و طراحی فاکتورهای بسیار مهم و خطای انسانی مورد استفاده قرار گیرد. به عنوان بخشی از تکامل این فرآیند از این روش می توان در جهت کمک به شناسایی علل ریشه ای مشکل و طراحی درمانها و معیارهای پیشگیرانه استفاده کرد.

FTA بیشتر در ارزیابی ایمنی سیستم با انرژی بالا و در راستای کسب اطمینان از کافی بودن اقدامات پیشگیرانه برای کنترل احتمال وقوع حوادث ناگوار مفید است. به همین جهت می توان گفت متد FTAابزار شناختی قوی برای آنالیز سیستمهای

پیچیده بوده است وبه عنوان یک ابزارکمکی برای بهبود طراحی مورداستفاده قرار می گیرد.

مزایا

•         ارزیابی احتمالات ترکیبات مختلف خطاها وعیوب داخل یک سیستم پیچیده را ممکن می سازد

•         نقادمنفرد وخطاهای باعلل مشترک قابل شناسایی واریابی می گردد.

•         ابزاری مفید برای شناسایی ریشه علتهای نقص تجهیزات می باشد.

•         این اجازه را فراهم می آورد که تمرکز و توجه در یک زمان معطوف به یک نقص سیستم باشد.

•         اگرخطاها با علل مشترک شناسایی نگردند درخت خطا دقیق نخواهد بود

•    در هربار فقط یک رویداد نامطلوب در سطح سیستم آانلیز می شود بنابراین برای آنالیز ایمنی یک سیستم به انجام آنالیزهای درخت خطای متعدد نیاز می باشد

•         انجام ارزیابی دقیق ممکن است به منابع وزمان قابل توجهی نیاز مند باشد

تحلیل درختی واقعه روشی است برای نشان دادن توالی نتایجی که ممکن است بعد از وقوع یک واقعۀ انتخابی اولیه حاصل شود. این تکنیک برعکس درخت خطا از منطق استقرایی استفاده می کند. آن عمدتاً در تحلیل نتیجه برای کاربردهای قبل از واقعه استفاده می شود. سمت چپ با آغازگر ارتباط دارد و سمت راست با حالت آسیب کارخانه، قسمت فوقانی سیستم را تعریف می کند .نقطه ها احتمال شاخه های حاصله از تحلیل سیستم را اقتضاء می کند. اگر مسیر در آن نقطه به سمت بالا حرکت کند سیستم موفق شده است، گر به سمت پایین حرکت کند شکست خورده است. سیستم ETA در صنایع هسته ای برای تحلیل قابلیت عملیاتی نیروگاه هسته ای و همچنین توالی اتفاق در راکتور

Three Mile Island دارای کاربردهایی می باشد.

تحلیل علت و معلول (CCA) ترکیبی از تحلیل درختی خطا و تحلیل درختی واقعه می باشد. این تکنیک تحلیل که با درخت خطا توصیف می شود و تحلیل نتیجه (که با درخت واقعه توصیف می شود) را ترکیب می نماید و از این رو تحلیل قیاسی و استقرایی مورد استفاده قرار می گیرد.

هدف CCA شناسایی مجموعه ای از وقایع است که می تواند منجر به نتایج نامطلوبی گردد. با احتمال وقایع مختلف در نمودار CCA احتمال وقایع مختلف قابل محاسبه است. بدین ترتیب سطح ریسک سیستم تبیین می شود..

What If ؟

روش آنالیز What if شامل انجام یک بررسی وآزمایش کامل وسیستماتیک از هر شغل با مطرح کردن سوالاتی است که با عبارت(چه می شود اگر...؟) شروع می شوند. گفتنی است ساختار سوالات مطرح شده است با توجه به سلایق فردی مطالعه کنندگان متفاوت باشد.

استراتزی های کنترل خطرات

مهمترین استراتژیهای کنترل خطر براساس اولویت عبارتند از:

1- حذف خطر

این استراتژی بدلیل حذف کامل ریسک های مرتبط موثرترین رویکرد محسوب می شود.

2- جایگزینی خطر با گزینه های کم ویا بدون خطر

این رویکرد بالاخص در مورد مواد خطرناک بسیار موثر بوده وکاربرد آن در حیطه ایمنی عملی است.

3- به حداقل رساندن ریسک خطرات از طریق

در صورتی که امکان حذف یاجایگزینی خطرات عملی نشده و یا ریسک آنها به حد قابل قبول کاهش نیابد می توان از طریق یک یا چند مورد از سایر تدایبر ایمنی زیر اقدام به کنترل خطرات نمود.

- کاهش مواجعه

- جداسازی خطرات

- بکارگیری کنترل های مدیریتی

4- پیاده سازی یک طرح اضطراری

5- پیش بینی برای بحداقل رساندن صدمات بدنبال بروز حوادث

لازم است در محیط کار طراحی برای مقابله با اثرات پس از بروز حادثه وشرایط اضطراری وجود داشته باشد. این طرح می تواند.

روشهای ارزیابی ریسک آمادة ورود به نسل سوم خویش می باشد. با در نظر گرفتن یک منظر گسترده تر از آنچه که سیستمی را تشکیل می دهد این روشها بار کاری را که بر تحلیل گر حمل می شود می افزاید در نتیجه استفاده از حمایت اتوماسیون یک ضرورت می باشد. ما بر این باوریم که تکینیک های ابداع شده در تحلیل شیء گرای جهان و آنچه در ابزارهای Caseمی تواند با کارآیی بالا استفاده شود. برای توسعۀ مدلهای سیستم های مستقیم که از آنها مکانیسم های ارزیابی استاندارد به صورت اتوماتیک مشتق شود .

یکی از منافع اولیه این روش توان ارائۀ ارزیابی های کیفی بالاتر از آنچه که اکنون موجود می باشد. وجود دارد. این روش همچنین(حفظ) و حتی مبادلۀ دانش تخصصی در خصوص مکانیسم های شکست و آسیب پذیری را امکان پذیر می سازد. ابزار مورد نظر جهت تحقق این روش در ارزیابی در حال تکامل بوده و گونۀ اولیۀ آن تا پایان سال مالی جدید موجود خواهد بود.

تکنیک فوق الذکر صرفاً به کارگیری پرسنل آشنا به سخت افزار را می طلبد اما FMEA به نظر می آید بیشتر کاربرتر است چون که شکست هر قطعه به صورت فردی در سیستم باید مورد توجه قرار گیرد. نکتۀ قابل توجه این است که این تکنیکهای کیفی می توانند در طراحی و همچنین مرحلۀ عملیاتی یک سیستم مورد استفاده قرار گیرند.

|+| نوشته شده توسط عباس سموعی در شنبه بیست و دوم بهمن 1390  |
 
 
 
بالا